مراحل اساسی تدوین قرارداد - ۱۵ شهریور ۸۵

حسین فضلی مقصودی *

قسمت پایانی

۳ - تحلیل حقوقی اطلاعات و برگزیدن شکل مناسب برای قرارداد پس از آنکه اطلاعات کافی در مورد مذاکرات انجام‌شده و توافق به‌دست آمده گردآوری شد و قانونی که حاکم بر قرارداد و تعهدات ناشی از آن است، تعیین شد لازم است آن اطلاعات به مدد اصول و ضوابط و مقررات قانون مورد نظر تحلیل شود و قالب مناسبی برگزیده شود تا آنچه که طرفین خواسته‌اند و اراده کرده‌اند و در مورد آن به توافق دست یافته‌اند، در آن قالب ریخته شود و صورت قرارداد معتبر و لازم‌الاجرا به خود بگیرد. این قالب حسب مورد و بسته به اوضاع و احوال و گاه سلیقه و روش کار تدوین‌کننده، ممکن است به صورت یک تبادل نامه ساده و کوتاه باشد یا یک قرارداد حجیم و دقیق یا پیوست‌ها و منضمات متعدد. آنچه که مهم است آن است که تدوین‌کننده ابتدا مشکلی نخواهد داشت ولی این حالت مطلوب همواره امکان‌پذیر نیست. در اغلب موارد کسی که عهده‌دار انجام مذاکرات و دستیابی به توافق است، همان کسی نیست که تدوین قرارداد بر عهده او است، در این صورت کسی که عهده‌دار تدوین قرارداد می‌شود ناگزیر است کلیه اطلاعات مربوط به مذاکرات انجام‌شده و توافق به‌دست آمده را از کسی که مذاکرات را انجام داده است بگیرد، در جریان انتقال این اطلاعات وظیفه کسی که باید اطلاعات را دریافت دارد و آن را در قالب قرارداد تدوین کند، احتمالا دشوارتر است. اوست که باید با بررسی اطلاعات اولیه‌ای که در اختیارش قرار می‌گیرد تعیین کند که آیا این اطلاعات کفایت می‌کند یا خیر؟ آیا نکته‌های دیگری هم هست که دانستن آنها ضرورت دارد و ممکن است انتقال‌دهنده اطلاعات - فرضا با این تصور که آن نکته واجد اهمیت چندانی نیست - از انتقال آن غفلت کرده باشد؟ به بیان کوتاه تدوین‌کننده قرارداد باید تا سرحد امکان نقص ناشی از عدم‌حضور خود در جریان مذاکرات را جبران کند و از سایه روشن و زیر و بم مذاکرات و توافق‌ها آگاهی یابد و حتی‌المقدور خود را از لحاظ اطلاعاتی در وضعی قرار دهد که گویی در مذاکرات حاضر بوده است، شاید این حد مطلوب همواره دست‌یافتنی نباشد ولی حداقل باید کوشید هر چه ممکن است به آن نزدیک‌تر شد. بنابراین مطلوب‌ترین و مطمئن‌ترین روش این است که کسانی که در مذاکرات قراردادی حضور دارند، خود تنظیم و تدوین قرارداد را نیز به‌عهده بگیرند و یا اگر در نظر است تهیه قرارداد به عهده شخص دیگری مثلا مشاور حقوقی و یا وکیل شرکت قرار گیرد، بهتر است او نیز در جریان مذاکرات قرارداد حضور داشته باشد تا نیازی به انتقال اطلاعات و توافق‌ها با واسطه شخص دیگر نباشد. اصولا یکی از وظایف و نقش‌های مهمی که یک مشاور حقوقی ورزیده و مسلط می‌تواند داشته باشد، همانا حضور در جلسه‌های مذاکرات قرارداد و نظارت و مساعدت و حتی کنترل روند مذاکرات از نظر حقوقی و دادن مشورت‌های لازم و در نهایت تهیه و تدوین متن قرارداد است. با اتخاذ این روش نه تنها از خدمات و مشورت‌های یک حقوقدان در جریان انجام مذاکرات استفاده‌ شده و نتیجه کار با اطمینان بیشتری به‌دست آمده، بلکه از وقوع خطرات و مشکلات حقوقی و قراردادی بعدی نیز پیشگیری و جلوگیری شده است، خطرات و مشکلاتی که اگر حادث شود ناگزیر باید برخی برای مواد و مطالبی که می‌خواهد در قرارداد بگنجاند بیندیشد و برای آن مواد و مطالب، توالی و پیوند منطقی لازم را در نظر بگیرد و به این ترتیب چارچوب کلی قرارداد را فراهم آورد. تدوین‌کننده می‌‌تواند فهرستی از موارد و نکته‌ها و مطالبی که می‌خواهد در قرارداد بگنجاند - و نیز احتمالا فهرستی از آنچه که می‌خواهد از گنجانیدن آنها در قرارداد پرهیز کند - فراهم آورد. با این کار وی یک فهرست کنترل (cheklist) در اختیار خواهد داشت تا هنگام تنظیم و تدوین قرارداد با مراجعه به آن از چیزی غفلت نشود و مجموعه کاملی به صورت قرارداد به‌دست آید.

۴ - تدوین قرارداد

پس از آنکه اطلاعات گردآوری شد و اطلاعات و تخصص حقوق مورد نیاز در اختیار بود و تحلیل حقوقی و گزینش قالب و شکل قرارداد نیز به انجام رسید و احتمالا فهرست کنترل (cheklist) لازم فراهم آمد، می‌توان دست به کار تدوین و نوشتن متن قرارداد شد و آن را به سهولت و سرعت به انجام رسانید.

*کارشناس قضایی دیوان عدالت اداری