جدایی از جغرافیای اقتصادی منطقه
دور زدن ایران از مسیر زنگزور در گفتوگو با کارشناس مسائل منطقه بررسی شد
دنیای اقتصاد : جغرافیای شمالی ایران در آستانه تغییرات ژئوپلیتیک-ژئواکونومی قرار گرفته است. در قفقاز جنوبی پروژه «مسیر ترامپ» با ورود به مرحله اجرایی، نهتنها معادلات ترانزیتی منطقه، بلکه موازنه نفوذ قدرتهای خارجی را تحتتاثیر قرار داده است. این وضعیت پرسش مهمی را پیش روی تهران قرار داده است: آیا ایران در حال واگذاری تدریجی مزیت ژئوپلیتیک خود در قفقاز است؟ کارشناسان تحریمهای آمریکا، مخاطرات امنیتی و ضعف ابتکار عمل اقتصادی را سه متغیر اثرگذار در این روند ارزیابی میکنند. از سوی دیگر، با وجود گذشت بیش از یکسالونیم از اجرای موافقتنامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، به گفته مقامات رسمی، صادرات ایران به این منطقه در پنجماه امسال ۱۶درصد کاهش یافته است. این در حالی است که واردات سالانه کشورهای عضو به حدود ۴۰۰میلیارد دلار میرسد. کارشناسان معتقدند امتیازات تعرفهای بهتنهایی برای بهرهبرداری از این ظرفیت کافی نیست و رفع موانع سیاسی و چالشهای اقتصاد کلان، پیششرط حضور فعال ایران در بازارهای منطقهای است.
سعیده سادات فهری: پروژه «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) از امروز، دوشنبه ۲۳ نوامبر ۲۰۲۶، وارد روند اجرایی میشود؛ طرحی که با هدف اتصال زمینی جمهوری آذربایجان به منطقه نخجوان از طریق خاک ارمنستان طراحی شده و اکنون با ورود به مرحله عملیاتی، فصل تازهای از معادلات ترانزیتی و ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی را رقم میزند. آغاز این پروژه در شرایطی است که ایران، با وجود برخورداری از مرز مشترک با ارمنستان و سابقه همکاریهای اقتصادی و انرژی با این کشور، عملا از ساختار اجرایی و منافع تعریفشده آن کنار مانده و سهمی در این طرح ندارد.
پروژه TRIPP در چارچوب توافقی شکل گرفت که هشتم اوت ۲۰۲۵ با حضور دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان و الهام علیاف، رئیسجمهور جمهوری آذربایجان، در واشنگتن اعلام شد. بر اساس این توافق، ارتباط زمینی میان جمهوری آذربایجان و منطقه خودمختار نخجوان از طریق استان سیونیک ارمنستان برقرار خواهد شد؛ مسیری که علاوه بر جاده و راهآهن، ظرفیت توسعه خطوط انتقال انرژی، ارتباطات مخابراتی و زیرساختهای اقتصادی را نیز در برمیگیرد. اهمیت این پروژه صرفا به ایجاد یک مسیر حملونقلی محدود نیست. پروژه تریپ میتواند آرایش ارتباطی منطقه را تغییر دهد و زمینه اتصال مستقیمتر جمهوری آذربایجان به نخجوان و ترکیه را فراهم کند. از سوی دیگر، حضور مستقیم آمریکا در این طرح، به واشنگتن امکان میدهد جایگاه اقتصادی و راهبردی خود را در قفقاز جنوبی تقویت کند؛ منطقهای که طی دهههای گذشته روسیه در آن نفوذ قابلتوجهی داشته است.
بر اساس ساختار اعلامشده، سهم آمریکا در این پروژه ۷۴ درصد و سهم ارمنستان ۲۶ درصد خواهد بود. این وضعیت بیش از هر چیز ضرورت بازنگری در دیپلماسی اقتصادی و ترانزیتی ایران در قفقاز جنوبی را نشان میدهد.غیبت ایران از ساختار پروژه مساله بسیار حائز اهمیتی است. نیکول پاشینیان در اظهارات اخیر خود اعلام کرده که شبکه برق ارمنستان به ایران و گرجستان متصل است، اما برنامه جدید ایروان برای توسعه ارتباطات انرژی، اتصال شبکه برق این کشور به ترکیه و جمهوری آذربایجان را نیز در برمیگیرد. به این ترتیب، ایران با وجود آنکه یکی از طرفهای فعلی ارتباط انرژی ارمنستان است، در سازوکار سهجانبه اجرای تریپ حضور ندارد و سهمی از شرکت توسعهدهنده یا ساختار تصمیمگیری آن برای تهران تعریف نشده است.
پیامد مهمتر این تحول، احتمال کاهش تدریجی نقش ترانزیتی ایران در شمال و قفقاز جنوبی است. ایران طی سالهای گذشته به دلیل محدودیت ارتباط زمینی ارمنستان با ترکیه و جمهوری آذربایجان، از موقعیت جغرافیایی مهمی برای انتقال کالا و اتصال مسیرهای منطقهای برخوردار بود. اکنون با ایجاد مسیر مستقیم از خاک ارمنستان، بخشی از این مزیت میتواند تحت تاثیر قرار گیرد؛ زیرا کشورهای منطقه قادر خواهند بود بدون عبور از خاک ایران، ارتباطات زمینی و اقتصادی خود را توسعه دهند.
هشدارهای تهران
این پروژه در حالی به سمت عملیاتی شدن میرود که حدودا کمتر از سه هفته قبل، علیاکبر ولایتی، مشاور رهبر انقلاب در امور بینالملل، با انتقاد از موافقت دولت نیکول پاشینیان با پروژه «مسیر ترامپ»، این طرح را مغایر با منافع ارمنستان و تهدیدی برای موازنه امنیتی قفقاز جنوبی عنوان کرده بود. ولایتی هشدار داد که مشغول بودن روسیه به جنگ اوکراین نباید به محاسبه اشتباه ایروان درباره کاهش حساسیت ایران نسبت به تحولات قفقاز منجر شود؛ چراکه ایران، با یا بدون روسیه، خود را مسوول حفظ امنیت این منطقه میداند. وی همچنین هشدار داد هرگونه تلاش آمریکا و متحدانش برای عبور از این خط قرمز با واکنش قاطع ایران روبهرو خواهد شد.
ابتکار پاشینیان و معادله دشوار ایران
پروژه تریپ از مرحله توافق سیاسی عبور کرده و با تشکیل کارگروههای فنی سهجانبه در ۱۵ آبان، وارد مراحل مقدماتی اجرا شده است. غیبت ایران در ساختار این پروژه را باید حاصل مجموعهای از عوامل دانست. تحریمهای آمریکا مانع جدی مشارکت اقتصادی ایران هستند، اما نمیتوان ضعف ابتکار عمل را نادیده گرفت. پاشینیان با یک ابتکار سیاسی هوشمندانه، ترامپ را وارد معادلهای کرد که پیشتر روسیه، ترکیه و جمهوری آذربایجان بازیگران اصلی آن بودند. او با جلب مشارکت واشنگتن، کوشید طرحهای پیشین مبتنی بر کنترل روسیه یا مطالبات باکو و آنکارا را تغییر دهد و ضمن حفظ حاکمیت ارمنستان، پشتوانهای آمریکایی برای گشایش مسیر فراهم کند که دیگر بازیگران یارای مخالفت نداشته باشند.
ایروان با اعزام مقامات و انجام رایزنیهای مکرر در تهران، میکوشد اطمینان دهد که خطوط قرمز ایران رعایت خواهد شد و هیچ واگذاری مالکیت سرزمینی صورت نمیگیرد. بااینحال، اطمینانبخشی سیاسی الزاما به معنای تضمین منافع اقتصادی ایران نیست. سهم ۷۴ درصدی طرف آمریکایی در شرکت توسعه کریدور، با حقوق اولیه ۴۹ساله که قابل تمدید تا ۹۹ سال است، نشان میدهد موضوع فراتر از یک سرمایهگذاری معمولی در زیرساختهای حملونقل است. واشنگتن با این مشارکت میتواند حضوری بلندمدت در شبکه ارتباطی میان آسیای مرکزی، قفقاز و ترکیه و در عمل در کریدور شرق به غرب تثبیت کند و بر مناسبات اقتصادی و ژئوپلیتیک منطقه اثر بگذارد. این حضور میتواند از نفوذ سنتی روسیه بکاهد و موقعیت چین را هم تحت تاثیر قرار دهد. البته حاکمیت و کنترل مرزی در اختیار ارمنستان باقی میماند؛ اما تفاوت مهمی میان مالکیت سرزمین و کنترل اقتصادی زیرساخت وجود دارد. شرکتی که در تصمیمهای سرمایهگذاری، بهرهبرداری و انتخاب پیمانکاران نقش تعیینکننده دارد، میتواند بر جهتگیری اقتصادی مسیر نیز طبیعتا اثرگذار باشد و جهت گیری مسیر را تعیین کند.
این کریدور میتواند بخشی از مزیت ترانزیتی ایران، بهویژه در ارتباط جمهوری آذربایجان با نخجوان، را کاهش دهد؛ اما حذف ایران از جغرافیای ترانزیتی منطقه ممکن نیست. توسعه مسیر ارس، تکمیل زیرساختهای ریلی و گسترش مبادلات انرژی با ارمنستان میتواند بخشی از این فشار رقابتی را جبران کند. بااینحال، دو مخاطره جدی وجود دارد. نخست، تحریمهای خزانهداری آمریکاست. با توجه به دورنمای نامشخص تنش ایران و آمریکا، این احتمال وجود دارد که بهرهبرداران آمریکایی به استناد مقررات تحریمی، دسترسی تجاری شرکتها و فعالان اقتصادی ایرانی به پروژه را محدود کنند.
در عین حال مخاطره دوم امنیتی است. علیاکبر ولایتی، مشاور رهبر انقلاب، اخیرا با لحنی تند نسبت به عبور از خطوط قرمز ایران به ارمنستان هشدار داد. در صورت تشدید تقابل ایران و آمریکا و گسترش تهدیدها علیه منافع اقتصادی واشنگتن در منطقه همانگونه که وعده داده شده است، کریدور ترامپ بهدلیل پیوند مستقیم با سرمایه و اعتبار سیاسی آمریکا، در معرض حملات ایران قرار خواهد گرفت. بنابراین، آینده تریپ تنها به پیشرفت عملیات اجرایی بستگی ندارد؛ بلکه به مناسبات ایران و آمریکا و توان تهران در تبدیل موقعیت جغرافیایی خود به مزیت اقتصادی واقعی نیز وابسته است.
* پژوهشگر مسائل قفقاز جنوبی
فرصت اوراسیا در تله موانع


