نسخه اماراتی برای خروج منطقه از بحران
دنیای اقتصاد: پس از فروپاشی تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و تداوم محاصره دریایی و تحریم‌های آمریکا، کانال‌های میانجی‌گری با محوریت قطر و پاکستان برای احیای گفت‌وگوها فعال مانده‌اند. با این حال، تحولات پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا و مواضع متغیر دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، از جمله اظهارات اخیرش درباره کنار گذاشتن ونس از پیگیری مذاکرات، مسیر دیپلماسی را در وضعیتی مبهم قرار داده است. احیای دیپلماسی میان ایران و آمریکا با کمبود کانال ارتباطی مواجه نیست؛ مانع اصلی، اختلافات ساختاری و بی‌اعتمادی انباشته است.
اندیشکده مرکز سیاستگذاری امارات در گزارشی سه مانع موجود در این زمینه را برجسته می‌کند: بحران اعتماد، اختلاف بر سر برداشتن گام نخست و محدودیت زمان. نخستین مانع، بی‌اعتمادی متقابل است. تهران با اشاره به تجربه تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، خواهان تضمین‌هایی برای جلوگیری از تکرار حملات و فشار نظامی است. در مقابل، واشنگتن نسبت به پایبندی ایران به تعهدات احتمالی تردید دارد و حل مساله هسته‌ای را لازمه توافق می‌داند. بنابراین، مساله فقط توافق بر سر مفاد نیست، بلکه اطمینان از اجرای آن نیز هست. میانجی‌گران می‌کوشند با انتقال پیام و ارتباط با نهادهای تصمیم‌گیر، این بی‌اعتمادی را کاهش دهند.
مانع دوم، اختلاف بر سر ترتیب اقدامات است. تهران توقف محاصره دریایی، رفع تحریم‌ها و پایان اقدامات نظامی را مقدم بر مذاکره هسته‌ای می‌داند و خواستار آزادسازی دارایی‌های مسدود‌شده خود است، اما واشنگتن خواهان آن است که پرونده هسته‌ای از همان ابتدا در دستور کار قرار گیرد و با امتیازهای اقتصادی پیش از مذاکره موافقت نکرده است. هر طرف انتظار دارد دیگری نخستین گام را بردارد؛ زیرا اقدام یک‌جانبه می‌تواند به‌منزله عقب‌نشینی تعبیر شود، بی‌آنکه تضمینی برای اقدام متقابل وجود داشته باشد.
ایده «گام‌های کوچک» برای شکستن همین بن‌بست مطرح شده است. اندیشکده اماراتی در گزارش خود به گزینه‌هایی مانند تفاهم فنی با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ترتیبات دسترسی به برخی تاسیسات، بررسی انتقال بخشی از ذخایر اورانیوم به طرف ثالث و فعالیت هسته‌ای محدود تحت نظارت اشاره می‌کند؛ گزینه‌هایی که البته برخی از آنها از سوی مقام‌های ایرانی رد شده‌اند. در مقابل، بازگشایی تنگه هرمز، کاهش فشار تحریمی و آزادسازی دارایی‌های ایران می‌توانند اقداماتی اعتمادساز باشند. هدف، ایجاد تعهدات متقابل و قابل راستی‌آزمایی است.
راهکار دیگر، تفکیک پرونده‌ها است. قطر، امارات و دیگر بازیگران منطقه‌ای کوشیده‌اند مسائل امنیتی خاورمیانه را از دستورکار مستقیم تهران و واشنگتن جدا کنند و برای آنها چارچوبی منطقه‌ای در نظر بگیرند. در این الگو، گفت‌وگوی دوجانبه بر مسائل فوری‌تر، از جمله توقف درگیری‌ها، تنگه هرمز، تحریم‌ها و پرونده هسته‌ای متمرکز می‌ماند. این تفکیک به معنای کنار گذاشتن اختلافات نیست، بلکه مانع از طرح همزمان همه مناقشات می‌شود. پاکستان، ترکیه و عربستان نیز می‌توانند با انتقال پیام، کانال تماس را حفظ کنند.
نمی‌توان گفت توافقی قریب‌الوقوع است، اما تلاش‌های میانجی‌گرانه همچنان ادامه دارد. دیدار محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر با ونس و ترامپ، نیز یکی از آخرین نمونه‌ها از تلاش‌های قطر برای کاهش اختلافات و نزدیک‌تر کردن تهران و واشنگتن به توافق بود. با این حال، مواضع واشنگتن پس از این دیدار متغیر‌تر شد. ترامپ مدعی شد عملیات نظامی آمریکا علیه ایران عملا پایان یافته، اما چند روز بعد ادعا کرد واشنگتن دیگر به توافق با تهران نیاز ندارد و ونس را از پیگیری پرونده کنار گذاشت. با این همه، نه مسیر دیپلماسی بسته شده و نه نشانه‌ای روشن از نزدیک بودن توافق وجود دارد. محاصره، اختلاف بر سر ترتیب اقدامات، پرونده هسته‌ای و نبود تضمین‌های معتبر همچنان موانع اصلی‌اند. با وجود این، توافقی محدود بر سر توقف اقدامات تنش‌زا، ترتیبات کشتیرانی و تعهدات قابل راستی‌آزمایی ممکن است بتواند اندکی اعتماد ایجاد کند.
