اقتصاد آینده، اقتصاد منابع فرهنگی است

این تغییر نگرش برای کشورهایی مانند ایران که مزیت اصلی آن فرهنگ است، اهمیت بیشتری دارد. ایران در کنار منابع طبیعی و سرمایه‌های انسانی، از ذخیره عظیمی از منابع فرهنگی ملموس و ناملموس برخوردار است. منابعی که در طول قرن‌ها در پیوند میان انسان، جامعه و سرزمین شکل گرفته‌ و میراث زیست فرهنگی غنی ایران را به‌وجود آورده‌اند. اما مساله ما در بزنگاه فعلی این است که هنوز میراث فرهنگی را در چارچوب حفاظت، ثبت و نگهداری می‌بینیم و در ارتباط با آن هم عملکرد موفقی نداریم؛ درحالی‌که بخش مهمی از اقتصاد آینده ایران می‌تواند بر اساس همین منابع ارزشمند بنا شود. البته نباید فراموش کرد که اقتصادی‌کردن میراث فرهنگی به معنای تبدیل آن به کالای مصرفی یا تجاری‌سازی بی‌ضابطه نیست، بلکه مساله، شناخت آگاهانه ظرفیت‌های اقتصادی آن و ایجاد سازوکارهایی است که بدون تهی‌کردن میراث از معنا و بدون حذف جوامع حامل آن، امکان خلق ارزش از آن را فراهم کند؛ پدیده‌ای که در کشورهای موفقی مانند کره‌جنوبی تبدیل به پشتوانه اصلی قدرت نرم این کشور و توسعه اقتصادی و رشد چشم‌گیر صادرات محصولات صنعتی و فرهنگی آنها شده است.

در این ارتباط مفهوم میراث زیست‌فرهنگی برای ایران اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. بسیاری از جلوه‌های میراث‌ فرهنگی ملموس و ناملموس ایران اساسا ناشی جدایی فرهنگ از طبیعت نیستند، بلکه حاصل قرن‌ها سازگاری و همزیستی انسان با محیط و شکل‌گیری دانش، مهارت و شیوه‌های زندگی در یک جغرافیای مشخص‌ هستند. برای نمونه قنات فقط یک سازه ذخیره و انتقال آب نیست، بلکه مجموعه‌ای از دانش مهندسی بومی، آیین‌ها، نظام اجتماعی مدیریت آب و تجربه زیست در اقلیم خشک ایران است. قالی و دست‌بافته‌های مناطق مختلف نیز تنها یک محصول نیستند، بلکه حاصل پیوند مواد اولیه، دانش رنگرزی، مهارت، نقشمایه، تجربه زیسته و سبک زندگی‌ انسان ایرانی هستند و بسیاری نمونه‌های دیگر از میراث فرهنگی ملموس و ناملموس ایران که به همین شکل هستند و همواره با تحسین جهانیان همراه بوده‌اند.

با وجود این، اگر میراث فرهنگی ایران را در رویکردهای مدیریتی و برنامه‌های اجرایی کشور صرفا به محصول نهایی تقلیل دهیم، بخش بزرگی از ارزش اقتصادی آن را از دست خواهیم داد. برای مثال یک محصول صنایع‌دستی می‌تواند تنها یک کالای واجد ارزش اقتصادی معین باشد، اما در عین حال همزمان می‌تواند حامل یک داستان، یک تجربه گردشگری، یک فرصت آموزشی، یک ظرفیت طراحی، یک برند جغرافیایی و یک امکان موثر برای تولید محتوای فرهنگی باشد. یک روستای تاریخی در شرق، غرب، شمال یا جنوب ایران نیز فقط مجموعه‌ای از خانه‌های قدیمی نیست؛ بلکه می‌تواند تبدیل به یک مقصد گردشگری، فضای تجربه فرهنگی، مرکز آموزش، محل تولید صنایع دستی و توسعه‌دهنده اقتصاد محلی شود. به همین دلیل، ارزش اقتصادی منابع فرهنگی الزاما در درآمد مستقیم از آنها خلاصه نمی‌شود، بلکه در توانایی آنها برای فعال‌کردن زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی است. چیزی که دقیقا در نمونه‌های موفق دنیا مانند کره‌جنوبی به‌درستی درک شده و در عمل هم مبنای سیاست‌های کلان این کشور قرار گرفته است.

یکی از مزیت‌های مهم کشورمان این است که بخش قابل‌توجهی از منابع فرهنگی آن هنوز زنده هستند و در قالب مهارت‌ها، دانش‌های بومی و سنت‌های تولیدی در میان جوامع محلی وجود دارند. این منابع برخلاف بسیاری از منابع طبیعی، با استخراج مصرف نمی‌شوند، بلکه اگر شرایط مناسب برای انتقال، نوآوری و مشارکت فراهم شود، می‌توانند در طول زمان توسعه‌ یابند و ارزش بیشتری تولید کنند. البته این اتفاق خودبه‌خود رخ نمی‌دهد؛ چراکه اگر حامل یک مهارت نتواند به کمک آن زندگی کند، اگر نسل جوان آینده‌ای در ادامه آن نبیند و اگر رابطه میان میراث و محیط زیست آن گسسته شود، منبع فرهنگی نیز مانند هر سرمایه دیگری مستهلک و به مرور فراموش خواهد شد. اینجاست که سیاست‌های اقتصادی فرهنگ اهمیت پیدا می‌کنند و نباید حمایت از میراث صرفا به مرمت بنا، ثبت عنصر یا برگزاری جشنواره و نمایشگاه و وعده‌های مدیران محدود شود.

سیاستگذاری کلان مشخصا باید به این پرسش پاسخ دهد که چگونه می‌توان برای منابع فرهنگی، زنجیره ارزش ایجاد کرد؛ چگونه دانش و مهارت به محصول، محصول به تجربه، تجربه به بازار و بازار به درآمد پایدار برای جامعه حامل آن تبدیل شود؟ در قالب چنین چارچوبی است که برای مثال صنایع‌دستی دیگر صرفا یک بخش کوچک از اقتصاد فرهنگی نخواهد بود، بلکه این عرصه محل تلاقی میراث، طراحی، گردشگری، تجارت الکترونیک، اقتصاد تجربه و اشتغال محلی خواهد شد. همان‌طور که یک برند جهانی از داستان، هویت و تجربه برای افزایش ارزش اقتصادی محصول استفاده می‌کند، ایران نیز می‌تواند از تمایز فرهنگی و غنای زیست‌فرهنگی و تنوع میراث فرهنگی ملموس و ناملموس خود برای خلق ارزش‌افزوده استفاده کند؛ با این تفاوت که این تمایز در مورد ایران ریشه در تاریخ کهن و جغرافیای متنوع آن دارد و اتفاقا قابل کپی‌برداری نیست.

در صورت داشتن یک نگرش کلان درست، در اقتصاد آینده ایران این منابع فرهنگی هستند که نقشی تعیین‌کننده خواهند داشت؛ به شرط آنکه پارادایم غالب از وضعیت «میراث برای حفاظت» به شرایط «سرمایه‌ای برای توسعه» تغییر کند. این انتقال البته هرگز نباید به معنای قربانی‌کردن اصالت، جامعه و محیط زیست در برابر بازار و کمیت‌های اقتصادی آن باشد. برعکس، پایداری اقتصادی منابع فرهنگی زمانی ممکن است که منافع آن مستقیما به حاملان زنده و جوامع محلی بازگردد و در عین حال خود منبع فرهنگی نیز شرایط بازتولید داشته باشد.

بر این اساس در سیاستگذاری اقتصادی ایران، میراث فرهنگی را نه صرفا یک حوزه هزینه‌بر در لوایح سالانه بودجه، بلکه آن‌ را گونه‌ای سرمایه انباشته تاریخی ببینیم که در صورت مدیریت درست می‌تواند اشتغال، نوآوری، شکوفایی گردشگری، رشد صادرات غیرنفتی، توسعه محلی و حتی سرمایه اجتماعی عظیمی برای کشور خلق کند. از این منظر اقتصاد آینده کشور ما الزاما اقتصادی نخواهد بود که برای ساختن آن به واردات وابسته باشیم و همه چیز را بخواهیم از بیرون وارد کنیم، بلکه بخشی مهمی از سرمایه آینده، همین حالا در روستاها، شهرهای تاریخی ایران، کارگاه‌های صنایع دستی، مناظر فرهنگی و طبیعی، دانش‌های بومی و میان حاملان زنده میراث فرهنگی و هنری حیات دارد و شوربختانه امروز سخت از آن غافلیم.

* پژوهشگر صنایع دستی و مدرس دانشگاه