فرصت حضور تاجیکستان در شورای امنیت برای ایران

نظام بین‌الملل بیش از آنکه بر مبنای آرمان‌ها و اعلامیه‌های سیاسی عمل کند، تحت تاثیر توزیع قدرت و رقابت منافع شکل می‌گیرد. در چنین محیطی، کشورهایی که از ظرفیت اقتصادی و نظامی محدودتری برخوردارند، برای افزایش قدرت چانه‌زنی خود ناگزیرند از ائتلاف‌های موضوعی، نهادهای چندجانبه و همکاری‌های منطقه‌ای بهره بگیرند. آسیای مرکزی، با وجود اهمیت ژئوپلیتیک قابل‌توجه، هنوز نتوانسته است متناسب با موقعیت جغرافیایی و ظرفیت‌های راهبردی خود در ساختار تصمیم‌گیری جهانی نقش‌آفرینی کند. این منطقه در نقطه اتصال روسیه، چین، جنوب آسیا، خاورمیانه و حوزه دریای کاسپین قرار دارد؛ اما بخش مهمی از تصمیماتی که بر امنیت و آینده آن تاثیر می‌گذارند، در خارج از منطقه و بدون مشارکت موثر کشورهای آن اتخاذ می‌شوند.

از این منظر، عضویت احتمالی تاجیکستان در شورای امنیت می‌تواند فرصتی برای تغییر نسبی این وضعیت باشد. شورای امنیت صرفا محل صدور قطعنامه درباره بحران‌های بین‌المللی نیست؛ این شورا یکی از عرصه‌های اصلی رقابت دیپلماتیک، تعریف تهدیدها و شکل‌دهی به دستور کار امنیت جهانی است. حضور تاجیکستان می‌تواند مسائل آسیای مرکزی را بیش از گذشته وارد محاسبات این نهاد کند. امنیت افغانستان، مبارزه با تروریسم و افراط‌گرایی، قاچاق مواد مخدر، مدیریت منابع آب، پیامدهای تغییرات اقلیمی و امنیت زیرساخت‌های ارتباطی و ترانزیتی، از جمله موضوعاتی هستند که کشورهای منطقه در قبال آنها منافع مشترک دارند. البته نباید انتظار داشت عضویت یک کشور به‌تنهایی معادلات شورای امنیت را تغییر دهد؛ اما حتی در شرایط محدودیت قدرت نیز دسترسی به یک جایگاه نهادی می‌تواند بر قدرت چانه‌زنی و امکان اثرگذاری دیپلماتیک بیفزاید.

برای کشورهای آسیای مرکزی، حمایت از تاجیکستان باید فراتر از یک همبستگی نمادین تلقی شود. اگر قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان و ترکمنستان نیز به حمایت از این نامزدی بپیوندند، یک پیام سیاسی روشن به نظام بین‌الملل ارسال خواهد شد: آسیای مرکزی صرفا عرصه رقابت قدرت‌های بزرگ نیست، بلکه مجموعه‌ای از دولت‌هاست که می‌توانند در موضوعات مشترک، ابتکار عمل و کنش جمعی داشته باشند. چنین تجربه‌ای، حتی اگر محدود به یک انتخابات باشد، می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری الگوهای موثرتری از همکاری منطقه‌ای در آینده شود. البته تحقق این هدف مستلزم پذیرش تفاوت در جهت‌گیری‌های سیاست خارجی کشورهای منطقه و پرهیز از تبدیل این ابتکار به ابزاری علیه هر یک از قدرت‌های حاضر در آسیای مرکزی است. برای ایران نیز این موضوع واجد محاسبات راهبردی مشخصی است. امنیت و ثبات آسیای مرکزی از محیط امنیتی ایران جدا نیست.

تحولات افغانستان، رقابت بر سر کریدورهای ارتباطی، دسترسی به بازارهای منطقه‌ای، امنیت مرزهای شمال شرقی و پیوندهای اقتصادی حوزه کاسپین، همگی بر منافع ملی ایران تاثیر می‌گذارند. بنابراین، افزایش ظرفیت دیپلماتیک کشورهای این منطقه در نهادهای بین‌المللی، در صورت شکل‌گیری رویکردی سازنده و مبتنی بر منافع مشترک، می‌تواند به سود ایران نیز باشد. تهران نباید آسیای مرکزی را صرفا از دریچه رقابت با قدرت‌های خارجی یا مناسبات اقتصادی دوجانبه ببیند؛ این منطقه بخشی از عمق ژئوپلیتیک و محیط پیرامونی ایران است و تحولات نهادی و سیاسی آن اهمیت مستقیمی برای منافع بلندمدت کشور دارد.

نکته مهم‌تر آن است که حمایت ایران از تاجیکستان می‌تواند نوعی سرمایه‌گذاری دیپلماتیک با هزینه نسبتا محدود و ظرفیت بازدهی بلندمدت باشد. ایران با برخورداری از روابط تاریخی، فرهنگی و زبانی با تاجیکستان و عضویت در سازمان همکاری شانگهای و سازمان همکاری اقتصادی، از ابزارهای متعددی برای تقویت این ابتکار برخوردار است. رایزنی با پایتخت‌های آسیای مرکزی، هماهنگی با کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی، استفاده از ظرفیت جنبش عدم تعهد و جلب حمایت کشورهای مستقل و در حال توسعه، می‌تواند به افزایش شانس موفقیت این نامزدی کمک کند. این حمایت باید از سطح اعلام موضع سیاسی فراتر برود و به یک برنامه دیپلماتیک مشخص تبدیل شود. با این حال، واقع‌گرایی اقتضا می‌کند که در ارزیابی این فرصت از دو خطای محاسباتی پرهیز کنیم.

نخست، نباید تصور کرد که تاجیکستان در صورت ورود به شورای امنیت الزاما در تمام موضوعات با ایران هم‌نظر خواهد بود. کشورهای کوچک و متوسط نیز، مانند قدرت‌های بزرگ، براساس منافع ملی، ملاحظات امنیتی و محدودیت‌های روابط خارجی خود تصمیم می‌گیرند. حمایت ایران باید بر پایه منافع مشترک منطقه‌ای و احترام به استقلال تصمیم‌گیری تاجیکستان استوار باشد، نه انتظار همسویی کامل سیاسی. دوم، نباید از عضویت غیر‌دائم شورای امنیت انتظاراتی فراتر از ظرفیت واقعی آن داشت. این عضویت حق وتو ایجاد نمی‌کند و نمی‌تواند ساختار قدرت در شورای امنیت را دگرگون کند؛ اما امکان حضور در مذاکرات، مشارکت در شکل‌دهی به دستور کار و افزایش دیده‌شدن اولویت‌های منطقه‌ای را فراهم می‌آورد. همین ظرفیت محدود نیز در سیاست بین‌الملل ارزشمند است.

در نهایت، موضوع عضویت تاجیکستان را باید در چارچوب یک پرسش بزرگ‌تر ارزیابی کرد: آیا کشورهای آسیای مرکزی می‌خواهند همچنان موضوع رقابت و موازنه‌سازی قدرت‌های بزرگ باقی بمانند یا می‌کوشند به بازیگرانی موثرتر در شکل‌دهی به نظم منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شوند؟ حمایت از نامزدی تاجیکستان می‌تواند آزمونی برای پاسخ به این پرسش باشد. برای ایران نیز انتخاب روشن است. کشوری که خواهان تقویت چندجانبه‌گرایی، افزایش نقش همسایگان و شکل‌گیری نظمی متوازن‌تر در نظام بین‌الملل است، باید از فرصت‌هایی که به افزایش ظرفیت کنشگری کشورهای منطقه منجر می‌شود، حمایت کند. اهمیت این ابتکار نه در این تصور خوش‌بینانه است که یک کرسی می‌تواند موازنه قدرت جهانی را تغییر دهد، بلکه در این واقعیت است که در سیاست بین‌الملل، گاهی تغییرات بزرگ از تجمیع فرصت‌های کوچک و تبدیل آنها به ظرفیت‌های پایدار آغاز می‌شوند.

*  کارشناس مسائل بین‌الملل