ایران و استراتژی پوشش ریسک

به گزارش گر‌وه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد، هم‌زمانی تحرکات دیپلماتیک ایران برای ایجاد ترتیبات امنیتی جدید در منطقه با تغییرات مهم در ساختار دفاعی و نظامی کشور، از راهبردی دو لایه در تهران حکایت دارد؛ راهبردی که در آن، دیپلماسی برای جلوگیری از بازگشت به جنگ دنبال می‌شود، اما بازسازی توان نظامی نیز به‌عنوان تضمینی برای مواجهه با سناریوهای احتمالی در دستور کار قرار دارد.

نشریه فارن پالیسی در تحلیلی این رویکرد را نوعی پوشش ریسک در برابر آینده نامطمئن روابط ایران با آمریکا و اسرائیل ارزیابی کرده است؛ آینده‌ای که به تحولات سیاسی واشنگتن، انتخابات اسرائیل و تصمیمات دونالد ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا گره خورده است.

نخستین نشانه این رویکرد را می‌توان در نشست چهارجانبه تهران با حضور مقام‌های ارشد ایران، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه مشاهده کرد.

این نشست که به ریاست محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، برگزار شد، از منظر ترکیب هیات ایرانی اهمیت ویژه‌ای داشت. حضور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در کنار رضایی نشان می‌دهد که رایزنی‌های منطقه‌ای صرفا ابتکار دستگاه دیپلماسی نیست و از همراهی سطوح مختلف سیاسی، امنیتی و نظامی برخوردار است.

به نوشته فارن پالیسی، در گذشته برخی تلاش‌های دیپلماتیک ایران عمدتا از سوی وزارت امور خارجه دنبال می‌شد و به دلیل فقدان همراهی کامل نهادهای امنیتی و نظامی، با دشواری‌هایی در مرحله اجرا مواجه بود.

اما حضور هم‌زمان نمایندگان مراکز اصلی قدرت در نشست تهران می‌تواند نشانه‌ای از شکل‌گیری اجماع گسترده‌تر درباره ضرورت استفاده از دیپلماسی برای مدیریت بحران‌های منطقه‌ای باشد.

ترکیب هیات‌های خارجی نیز بر اهمیت این نشست می‌افزاید. این ترکیب نشان می‌دهد که گفت‌وگوها از سطح مناسبات معمول سیاسی فراتر رفته و مسائل امنیتی و دفاعی منطقه را هدف قرار داده است. به‌ویژه آنکه عربستان، پاکستان و ترکیه در چارچوب پیمان دفاعی مکه نیز با یکدیگر همکاری دارند و ورود ایران به چنین گفت‌وگوهایی می‌تواند زمینه‌ساز تعریف جایگاه جدیدی برای تهران در معماری امنیتی منطقه باشد.

در پایان این نشست، هرچند بیانیه مشترک جزئیات روشنی از سازوکارهای اجرایی مشخص نکرد، اما از منظر سیاسی حامل پیامی مهم بود: ایران دست‌کم در مقطع کنونی، تمایلی به تشدید فوری تنش با همسایگان ندارد و به دنبال ایجاد کانال‌هایی برای مدیریت اختلافات است.

با این حال، نشانه‌های آمادگی نظامی ایران را نیز نمی‌توان نادیده گرفت.

فارن پالیسی انتصاب مهرداد اخلاقی به‌عنوان وزیر دفاع را یکی از مهم‌ترین تحولات اخیر در ساختار دفاعی کشور می‌داند. اخلاقی پیش از این ریاست گروه صنعتی شهید باقری را برعهده داشت و در ادامه نیز در سازمان صنایع هوافضا و سازمان صنایع دفاع فعالیت کرده است.

اهمیت این انتصاب از آن جهت است که برخلاف وزیر دفاع پیشین، که سابقه فعالیت در نیروی هوایی ارتش را داشت، اخلاقی از بدنه صنایع نظامی مرتبط با توسعه موشک‌ها و پهپادها برخاسته است.

به ارزیابی نویسنده فارن پالیسی، این تغییر می‌تواند نشان‌دهنده افزایش تمرکز ساختار دفاعی ایران بر بازسازی ظرفیت‌هایی باشد که در جریان حملات آمریکا و اسرائیل آسیب دیده‌اند.

بخش دیگری از تحلیل فارن پالیسی به تأثیر تحولات سیاسی آمریکا و اسرائیل بر محاسبات امنیتی ایران اختصاص دارد.

توجه رسانه‌ها و محافل سیاسی ایران به انتخابات اسرائیل و احتمال تغییر در ساختار قدرت افزایش یافته است. در آمریکا نیز انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره یکی از متغیرهای اصلی محاسبات تهران است. از نگاه ایران، پیروزی احتمالی دموکرات‌ها می‌تواند قدرت مانور ترامپ برای ادامه یک عملیات نظامی طولانی‌مدت را محدود کند.

در مجموع، آنچه از تحولات اخیر برمی‌آید، تلاش ایران برای مدیریت هم‌زمان دو مسیر دیپلماسی و بازدارندگی است. تهران از یک‌سو می‌کوشد با مشارکت دادن همسایگان در ترتیبات امنیتی منطقه، احتمال گسترش درگیری را کاهش دهد و از سوی دیگر، با بازسازی توان موشکی و پهپادی، هزینه هرگونه اقدام نظامی احتمالی را افزایش دهد.

این دو مسیر لزوما متناقض نیستند؛ بلکه در شرایطی که چشم‌انداز رفتار آمریکا و اسرائیل قابل پیش‌بینی نیست، می‌توانند اجزای یک راهبرد واحد برای مدیریت نااطمینانی باشند.

در چنین شرایطی، تهران نه از احتمال توافق و کاهش تنش چشم‌پوشی می‌کند و نه آمادگی خود را برای بازگشت به رویارویی نظامی کنار می‌گذارد. به تعبیر تحلیل فارن پالیسی، ایران در انتظار بهترین سناریو است، اما خود را برای بدترین سناریو نیز آماده می‌کند.