در گفتوگو با «علیرضا مجیدی» تاثیرات لغو پروازها بر روابط تهران-بغداد بررسی شد
آسمان ابری ایران و عراق
سعیده سادات فهری: توقف پروازهای ایران در چهار فرودگاه اصلی عراق، مناسبات تهران و بغداد را در شرایطی تازه قرار داده است؛ تصمیمی که به دنبال تشدید فشارهای تحریمی آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران اتخاذ شد و دولت علیالزیدی، نخستوزیر عراق از جمله دولتهایی بود که اجرای این طرح تحریمی را پذیرفت. اما تصمیم الزیدی بلافاصله با واکنشهای داخلی و انتقادات صریح ایران مواجه شد. اکنون پرسش آن است که آیا بغداد در پی تحولات رخ داده در تصمیم خود بازنگری خواهد کرد. علیرضا مجیدی، تحلیلگر مسائل غرب آسیا به روزنامه «دنیای اقتصاد» گفت که صفر تا صد این ماجرا آمریکایی است. مجیدی در خصوص واکنش تهران نیز تاکید کرد که در پی قطعی شدن این تصمیم حتما نگاه ایران به دولت عراق منفی خواهد شد؛ اما اینکه تهران در واکنش به این تصمیم چه سطحی از اقدامات را در پیش بگیرد، همچنان محل بحث است. تحلیلگر مسائل غرب آسیا در عین حال گفت که اگر شدت مخالفتهای داخلی در عراق و واکنش جمهوری اسلامی ایران از سطح پیشبینیشده فراتر رود، این احتمال وجود دارد که بغداد در تصمیم خود تجدیدنظر کند.
***
ارزیابی شما از تصمیم اخیر دولت بغداد برای توقف پروازهای ایرانی به سمت عراق چیست؟
طرف عراقی تصور میکرد ایران شرایط بغداد را درک خواهد کرد و با این تصمیم کنار خواهد آمد. در واقع، آنها این مساله را موضوعی بزرگتر از عراق و خارج از توان بغداد میدیدند؛ موضوعی که 17 کشور درگیر آن هستند. بنابراین تصورشان این بود که ایران نیز در همین چارچوب به حلوفصل مساله کمک خواهد کرد و در مقابل، عراق نیز همراهی خود را نشان خواهد داد. آنچه برای طرف عراقی غیرمنتظره بود، واکنش ایران و حساسیت ویژهای بود که تهران نسبت به این موضوع نشان داد. حتی در سطح منطقه نیز آنچه رخ داد با برآوردهای اولیه بغداد تفاوت داشت. آنها تصور نمیکردند از میان مجموعه کشورهایی که قرار بود در این چارچوب همراهی کنند یعنی 17 کشور، در نهایت تنها سه کشور حاضر به پذیرش آن شوند و کشورهایی مانند ترکیه، افغانستان و تاجیکستان نیز همراهی مورد انتظار را نشان ندهند.
تا چه اندازه میتوان تصمیم اخیر بغداد را یک تصمیم مستقل عراقی دانست؟ نقش آمریکا در این روند چیست؟
اگر بخواهم صریح صحبت کنیم، از صفر تا صد این ماجرا آمریکایی است. حتی در روایت خود عراقیها نیز این پروژه صرفا یک طرح آمریکایی تلقی میشود و شواهد و مواضعی وجود دارد که نشان میدهد بغداد نیز نسبت به ابعاد آن ملاحظاتی دارد.
چه عواملی باعث میشود علی الزیدی، نخستوزیر عراق با وجود هزینههای احتمالی چنین تصمیماتی، با سیاستهای آمریکا همراه شود؟
دلیل اصلی بازی کردن الزیدی در زمین آمریکا این است که این فرد پایگاه داخلی سیاسی و مردمی ندارد و برای تثبیت موقعیت خود ناگزیر از اتکا به حمایت خارجی است. وی، آمریکا را عامل نخستوزیری خود میداند و برای موازنه با بقیه گروهها واشنگتن را پشتوانه خود تعریف کرده است.
تصمیم بغداد چه اثری بر مناسبات تهران و بغداد خواهد داشت؟
اینکه نگاه ایران به دولت عراق منفی خواهد شد، تقریبا قطعی است؛ اما اینکه تهران در واکنش به این تصمیم چه سطحی از اقدامات را در پیش بگیرد، همچنان محل بحث است. بخش مهمی از این واکنش به معادلات داخلی عراق و میزان مسوولیتپذیری جریانهایی بستگی دارد که در به قدرت رسیدن الزیدی نقش داشتهاند. نحوه مواجهه نیروهای سیاسی عراق با تبعات تصمیم اخیر میتواند در تعیین سطح واکنش تهران موثر باشد.
ایران برای واکنش به تصمیم بغداد چه اهرمهایی در اختیار دارد؟
ایران ابزارهای فشار متعددی در اختیار دارد. یکی از مهمترین آنها موضوع انرژی است. در حال حاضر بخش قابلتوجهی از برق عراق به تامین انرژی از ایران وابسته است. حدود ۴۶ درصد برق عراق به نوعی به تامین انرژی از ایران وابسته است که بخش عمده آن از طریق گازی که ایران صادر میکند، در نیروگاههای عراقی به برق تبدیل میشود و بخش دیگری نیز به صورت برق مستقیم تامین میشود. بحث دیگر اینکه امروز ایران به عراق روزانه اجازه صدور 4میلیون بشکه نفت را میدهد و اگر بخواهد میتواند در تنگه مانع از عبور این نفتکشها شود.
آیا وابستگی عراق به انرژی ایران میتواند در صورت تشدید اختلافات به یک اهرم فشار تبدیل شود؟
بله. در چنین شرایطی، مساله پرداخت مطالبات نیز اهمیت پیدا میکند. ایران میتواند بر این موضع تاکید کند که تداوم صادرات انرژی مستلزم پرداخت هزینه آن است و اگر مطالبات پرداخت نشود، ادامه این روند برای تهران امکانپذیر نخواهد بود. چنین موضعی حتی از منظر افکار عمومی عراق نیز میتواند قابل توضیح باشد.
با توجه به این شرایط، آیا میتوان انتظار داشت بغداد در تصمیم خود تجدیدنظر کند؟
برای آینده این پرونده، دو متغیر اهمیت ویژهای دارد؛ نخست مخالفتهای داخلی در عراق و دوم سطح واکنش جمهوری اسلامی ایران. طرف مقابل هر دو عامل را از ابتدا پیشبینی کرده بود، اما درباره شدت آنها تردید داشت. آنها تصور میکردند مخالفت داخلی در عراق و واکنش ایران را میتوانند مدیریت و مهار کنند و حتی اکنون نیز ممکن است چنین تصوری داشته باشند. اما اگر شدت هر یک از این دو عامل، یعنی مخالفت داخلی عراق و واکنش جمهوری اسلامی ایران، از سطح پیشبینیشده فراتر رود، این احتمال وجود دارد که بغداد در تصمیم خود تجدیدنظر کند.
بنابراین آیا میتوان گفت پرونده توقف پروازهای ایران هنوز به نقطه نهایی نرسیده است؟
بله. هنوز نمیتوان این پرونده را پایانیافته تلقی کرد. میزان فشارهای داخلی در عراق و نحوه پاسخ تهران میتواند معادلات را تغییر دهد و حتی بغداد را به بازنگری در تصمیم اخیر خود وادار کند.
