عقبگرد تاریخی ایران و اروپا

در تازه‌ترین رویداد در روند افزایش تنش‌های دیپلماتیک میان ایران و برخی کشورهای اروپایی، وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در روزهای اخیر در واکنش به مواضع و اقدامات آلمان و سوئد و پیش‌تر فرانسه، اقداماتی متقابل انجام داده است. احضار سفیر آلمان در تهران و ابلاغ اعتراض شدید جمهوری اسلامی ایران، احضار سفیر سوئد و تعیین مهلت ۴۸ ساعته برای خروج یکی از دیپلمات‌های این کشور از ایران و همچنین معرفی دو دیپلمات فرانسوی به‌عنوان «عناصر نامطلوب» در اواخر مرداد ماه، از جمله این اقدامات است.

تحولات اخیر نشان می‌دهد رویکرد اروپا در قبال ایران، از فشارهای دیپلماتیک و هسته‌ای تا هماهنگی‌های امنیتی منطقه‌ای، وارد مرحله‌ای فشرده‌تر شده است. فرانسه، آلمان و انگلیس در کنار آمریکا، در شهریورماه پیش‌نویس قطعنامه‌ای را در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ارائه کردند که هدف آن، پیگیری تعهدات پادمانی ایران و فراهم کردن زمینه ارجاع پرونده هسته‌ای به شورای امنیت عنوان شد. این چهار کشور در بیانیه مشترک خود تاکید کردند که همکاری ایران با آژانس و اجرای تعهدات پادمانی قابل تعلیق نیست. همزمان، تحولات مرتبط با اسنپ‌بک نیز همچنان در مرکز سیاست اروپا قرار دارد. تحریم‌های شورای امنیت که در سال ۲۰۲۵ از طریق این سازوکار بازگردانده شد، همچنان برقرار است؛ هرچند روسیه و چین روز پنج‌شنبه با وتوی قطعنامه آمریکا برای تمدید ماموریت هیات کارشناسان سازمان ملل، بر سر نحوه اجرای این تحریم‌ها شکاف موجود در شورای امنیت را آشکار کردند.

روابط اروپا و آمریکا در قبال ایران طی سال‌های اخیر، میان همکاری و اختلاف در نوسان بوده است. در دوره اجرای برجام، اروپا تلاش کرد ضمن حفظ توافق هسته‌ای، کانال‌های اقتصادی و دیپلماتیک خود را با تهران باز نگه دارد؛ اما خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها، شکاف قابل‌توجهی میان دو سوی اقیانوس اطلس ایجاد کرد. با این حال، تشدید فعالیت‌های هسته‌ای ایران و کاهش همکاری تهران با آژانس، به‌تدریج زمینه نزدیک‌تر شدن مواضع واشنگتن و کشورهای اروپایی را فراهم کرد. این روند در سال ۲۰۲۵ با فعال شدن سازوکار «اسنپ‌بک» از سوی فرانسه، آلمان و انگلیس به نقطه مهمی رسید و در سال ۲۰۲۶ نیز با حمایت مشترک این سه کشور و آمریکا از اقدام شورای حکام آژانس برای ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت ادامه یافت. البته با وجود این همگرایی، اروپا الزاما در همه مسائل با واشنگتن هم‌نظر نیست و همچنان ملاحظات امنیتی، اقتصادی و دیپلماتیک مستقلی دارد.

از سوی دیگر تجارت ایران و اتحادیه اروپا در حالی در ماه‌های اخیر همچنان در سطح محدودی باقی مانده که مناسبات اقتصادی دو طرف طی سال‌های گذشته به‌طور محسوسی کوچک شده است. بر اساس آمار کمیسیون اروپا، ارزش تجارت کالایی اتحادیه اروپا و ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۳.۷‌میلیارد یورو بوده است؛ رقمی که در مقایسه با ۴.۶‌میلیارد یورو در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰ درصد کاهش نشان می‌دهد. از این میزان، حدود ۳‌میلیارد یورو مربوط به صادرات اتحادیه اروپا به ایران و ۸۰۰‌میلیون یورو مربوط به واردات اروپا از ایران بوده است. در نهایت پس از آنکه شاهد اقدام گسترده وزارت خزانه‌داری آمریکا علیه صنعت هوانوردی جمهوری اسلامی بودیم، هفته گذشته هواپیمایی ماهان اعلام کرد که پروازهای بین‌المللی خود را در مسیرهای ترکیه و عمان تا اطلاع ثانوی تعلیق می‌کند. با توجه به تحریم‌های جدید و فشارهای اقتصادی، احتمالا برخی پروازهای کشورمان به مقصد اروپا نیز دچار اختلال و لغو خواهند شد.

از این منظر چشم‌انداز روابط تهران و اروپا در کوتاه‌مدت همچنان تحت‌تاثیر جنگ و تنش آفرینی‌های آمریکا علیه ایران، پرونده هسته‌ای، تحریم‌ها و اختلافات امنیتی خواهد بود و نشانه‌ای از بازگشت مناسبات به وضعیت شبه دوره برجام هم دیده نمی‌شود. آنچه کارشناسان در خصوص کاهش شکاف فرآتلانتیک بین اروپا و ترامپ مطرح می‌کنند، تاییدی بر این روند در حال طی شدن است. با این حال، تشدید تقابل لزوما به معنای قطع کامل کانال‌های دیپلماتیک نیست؛ اروپا همچنان به دنبال حفظ اهرم‌های مذاکره و مدیریت تبعات امنیتی بحران ایران است و تهران نیز برای کاهش فشارهای اقتصادی و سیاسی، به حفظ ارتباط با پایتخت‌های اروپایی نیاز دارد. در چنین شرایطی، آینده روابط بیش از هر چیز به مسیر دوگانه جنگ-مذاکره ایران و آمریکا وابسته خواهد بود.