تلاشهای فشرده دیپلماتیک در سایه تنشها و تردیدها ادامه دارد
مینزدایی قطر از مسیر مذاکرات
قطار دیپلماسی میان تهران و واشنگتن، پس از ماهها تنش فرسایشی و رویاروییهای غیرمستقیم، اکنون به ایستگاه نهایی خود رسیده است. سیگنالهای فشرده و هماهنگ صادرشده از پشت پردههای سیاست در واشنگتن و تهران نشان میدهند که یادداشتتفاهم میان ایران و ایالات متحده، فراتر از یک احتمال، به عنوان یک واقعیت ژئوپلیتیک کمابیش قطعی در آستانه امضا قرار دارد. با این حال سایه تنشها و تردیدها همچنان تفاهمنامه را در رفت و برگشت بررسیها و سفرهای دیپلماتیک قرار داده است. در این چارچوب یک هیات قطری در راستای پیشبرد مذاکرات بین تهران و واشنگتن و در ادامه مذاکرات هفته گذشته وارد تهران شد.
دوحه و اسلامآباد پای کار توافق
همزمان با افزایش امیدها به نهاییسازی توافق میان تهران و واشنگتن و استقرار صلح در منطقه، فعالیتهای پشتپرده دیپلماتیک شدت بیشتری گرفته و به نظر میرسد که قطر در این زمینه نقش تعیینکنندهای دارد. روز یکشنبه رسانهها گزارش دادند که قطر برای نهایی کردن توافق آتشبس، مذاکرهکنندگانی را به تهران فرستاد. یک منبع آگاه به رویترز گفت که مذاکرهکنندگان قطری صبح روز یکشنبه به عنوان بخشی از تلاشها برای نهایی کردن توافقی با هدف پایان دادن به جنگ بین ایالات متحده و ایران به تهران پرواز کردند. سیانان نیز به نقل از یک منبع آگاه گزارش داد که مذاکرهکنندگان قطری صبح یکشنبه در هماهنگی با ایالات متحده به سوی تهران پرواز کردهاند تا به تسهیل روند نهاییسازی توافق بین ایران و آمریکا کمک کنند.
از سوی دیگر، وزیر خارجه پاکستان در دو تماس تلفنی جداگانه، با وزرای خارجه مصر و ترکیه گفتوگو و آخرین تحولات منطقهای، از جمله پیشرفتها در مسیر رسیدن به تفاهمی میان آمریکا و ایران را بررسی کرد. محمد اسحاقدار، وزیر خارجه پاکستان شامگاه شنبه با بدر عبدالعاطی وزیر خارجه مصر گفتوگو کرد. بر اساس بیانیه وزارت خارجه پاکستان، دو طرف درباره آخرین تحولات منطقهای، از جمله پیشرفتها در مسیر رسیدن به تفاهمی میان آمریکا و ایران، بحث و تبادل نظر کرده و ابراز امیدواری کردند که این تحولات مثبت به صلح پایدار، امنیت و ثبات در سراسر منطقه کمک کند. وزیر خارجه پاکستان همچنین با هاکان فیدان، همتای ترکیهای، خود یک گفتوگوی تلفنی انجام داد. دو طرف درباره وضعیت در حال تحول منطقه و پیشرفتها در مسیر رسیدن به تفاهمی میان آمریکا و ایران تبادل نظر کردند.
مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی هم اظهار کرد که این سازمان آماده است تا به عنوان واسطه در تایید پایبندی به توافق هستهای احتمالی بین ایالات متحده و ایران عمل کند. بنا به گزارش الجزیره، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی در حاشیه کنفرانس مطبوعاتی آژانس در وین، به خبرنگاران گفت: «مهمترین جنبه کار آژانس، تایید است و مشارکت ما یک امر رسمی و ضروری است.» وی افزود: «وقتی آنها به توافق برسند و از ما بخواهند که فرآیند تایید را انجام دهیم، باید با هیاتمدیره آژانس بینالمللی انرژی اتمی مشورت و تایید آنها را درخواست کنم.»
فراسوی گمانهزنی
حرکت هواپیمای هیات مذاکرهکننده قطری به سوی تهران برای نهایی کردن آخرین بندهای پیشنویس و اعلام آمادگی صریح آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای راستیآزمایی فوری، گواهی بر این مدعاست که چرخدندههای این توافق بزرگ به راه افتادهاند. اما فارغ از گمانهزنیهای موجود و گزارشهای تاییدنشده رسانهای، باید تصویری کمابیش واضح از توافق میان تهران و واشنگتن ارائه کرد.
بر اساس اظهارات مشاور راهبردی رئیس تیم مذاکرهکننده ایران، متن مورد بحث شامل ۵ محور اساسی است که توازن پیچیدهای از امتیازات متقابل را شامل میشود: در گام نخست، توقف کامل عملیات نظامی علیه ایران و لبنان (حزبالله) در دستور کار قرار دارد. نکته کلیدی در این بند، الزام طرف آمریکایی به ارائه «تضمینهای لازم» برای جلوگیری از تکرار تنشها و حملات نظامی جدید است. این بند عملا به معنای ایجاد یک چتر بازدارندگی موقت برای مهار رفتارهای تهاجمی اسرائیل در منطقه است. بخش بزرگی از این تفاهم بر معادله «دسترسی به بازار در برابر امنیت ترانزیت» استوار است. یکی از محورهای اصلی توافق، تسهیل تردد کشتیهای تجاری ایران و کاهش محدودیتهای دریایی است. هدف این بخش، بازگشت تجارت دریایی ایران به شرایط عادی و رفع موانع موجود در مسیر حملونقل بینالمللی عنوان شده است.
مشاور راهبردی رئیس تیم مذاکرهکننده ایران در ادامه عنوان کرد که براساس چارچوب مورد بحث، بخشی از داراییهای بلوکهشده ایران در ابتدای اجرای توافق آزاد خواهد شد و همزمان روند تعلیق برخی محدودیتها و تحریمهای اقتصادی آغاز میشود تا امکان افزایش مبادلات اقتصادی و فروش نفت فراهم شود. وی افزود که در متن مورد مذاکره، مسائل هستهای در مرحله نخست توافق قرار ندارد. براساس این چارچوب، ابتدا باید تعهدات اولیه طرف مقابل اجرا و راستیآزمایی شود و سپس گفتوگوها درباره موضوعات هستهای وارد مراحل بعدی شود. به گفته این کارشناس، در مرحله نهایی، لغو تحریمهای اولیه و ثانویه آمریکا و همچنین پیشبینی سازوکارهایی برای جبران و بازسازی خسارتهای ناشی از جنگ و فشارهای اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است و این بخش از مهمترین مطالبات ایران در روند مذاکرات به شمار میرود.
این در حالی است که روز یکشنبه، خبرگزاری رویترز به نقل از یک مقام ایرانی مدعی شد که آمریکا با کاهش سطح اورانیوم با غنای بالای ایران موافقت کرده است. این خبرگزاری مدعی شد که آمریکا تحریمهای نفتی اعمالشده بر ایران را برای یک بازه زمانی مشخص، لغو خواهد کرد و واشنگتن با آزادسازی ۲۵میلیارد دلار از داراییهای مسدود شده ایران موافقت کرده است. رویترز همچنین عنوان کرد که ایران با حفظ وضعیت کنونی، یعنی عدم انجام غنیسازی یا توسعه تاسیسات، موافقت کرده است.
از سوی دیگر، العربیه طی گزارشی مدعی شد که هیاتهای نمایندگی آمریکا و ایران به منظور امضای نهایی توافق صلح، در یک نشست مجازی (ویدئویی) حضور خواهند یافت. منابع آگاه در این رابطه افزودند که این نشست آنلاین با حضور و نظارت مستقیم میانجیگرانی از کشورهای پاکستان و قطر برگزار خواهد شد. به ادعای این منابع، یادداشتتفاهم صلح در جریان این نشست مجازی و با حضور جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران به امضا خواهد رسید. منابع العربیه تاکید کردند بلافاصله پس از امضای این توافقنامه، محاصره بنادر ایران لغو خواهد شد. بنا به ادعای این منابع، از دیگر نکات مهم این توافق، بازگشایی تنگه هرمز و صدور مجوز عبور و مرور برای کشتیها بدون نیاز به پرداخت هیچگونه عوارض عبور خواهد بود.
تنشها ادامه دارد
با وجود خوشبینیهای محتاطانه و گزارشهای ضدونقیض، مسیر پیشرو همچنان مینگذاری شده است. تهران همچنان شک منطقی را نسبت به نیت نهایی و صادقانه آمریکا حفظ کرده است. در همین زمینه، در پی سفر هیاتی قطری به تهران برای گفتوگو در مورد یادداشتتفاهم، رسانه قطری العربی الجدید ادعا کرده که ایران همچنان ملاحظاتی در مورد این متن یادداشتتفاهم دارد و هنوز تایید نهایی خود را برای این توافق اعلام نکرده است. العربی الجدید به نقل از یک منبع آگاه ایرانی نوشت که این منبع احتمال امضای توافق در روز یکشنبه را منتفی دانسته و تصریح کرده که همچنان گفتوگوها در مورد توافق در داخل ایران ادامه دارد و موضوع به صورت کامل حل و فصل نشده است. این منبع در عین حال تاکید کرده که همچنان امکان نهاییشدن توافقنامه از سوی تهران وجود دارد.
این در حالی است که انتقال الکترونیکی داراییها و سازوکارهای بانکی (که جابهجایی مالی را با چالشهای فنی روبهرو میکند) ممکن است روند اجرای توافق را فرسایشی کند. تجربه نشان داده است که در دیپلماسی خاورمیانه، تا زمانی که همهچیز نهایی نشده باشد، در واقع در مورد هیچچیز توافق نشده است. با تمام این اوصاف، اگر این تفاهمنامه با موفقیت از مراحل ابتدایی عبور کند، منطقه میتواند پس از ماهها تنش مداوم، نفس راحتی بکشد. توماس هابز، فیلسوف و نویسنده انگلیسی، زمانی نوشت که صلح داستانی است که توسط جنگ نوشته میشود؛ تلاشی ابدی برای مهار آن نیروی سرکشی که در درون انسان زبانه میکشد. تا جایی که به تحولات روزهای اخیر مربوط میشود، به نظر میرسد که این تز کلاسیک هابز توانسته نمونه عینی خود را در خاورمیانه پیدا کند. دست آخر، امضای احتمالی سند توافق تهران-واشنگتن آغاز یک مسیر است، مسیری که در آن صلح نه با لبخندهای دیپلماتیک، بلکه با خطکش دقیقِ راستیآزمایی، اندازهگیری میشود.
