۱۷ استان در آستانه بیابان شدن

ندا گنجی

عکس:حمید جانی‌پور

چیزی حدود ۱۴سال از عزم مجامع بین‌المللی برای مبارزه با پدیده «بیابان‌زایی» می‌گذرد. اگرچه ایران نیز از همان ابتدا به ۱۱۰کشوری پیوست که نام خود را در کشورهای عضو کنوانسیون مهار بیابان‌زایی ثبت کردند، اما به نظر می‌رسد همراهی با کارناوال بین‌المللی کنترل بیابان‌زایی هم نتوانسته ایران را در شرایط مطلوبی نگاه دارد، چرا که جدیدترین نقشه‌های جغرافیایی جهانی نشان‌دهنده جا ماندن کشورمان از این قافله است. امروز روندی که برای سیاستگذاری برنامه‌ریزی و فعالیت‌های عمرانی در کشور حاکم است، نشانی از مهار بیابان‌زایی ندارد و ایران را به سمت بیابانی شدن هدایت می‌کند اگرچه گفته می‌شود از سال ۱۳۴۰ که برنامه مهار بیابان‌زایی در کشور کلید خورد، ۱۰میلیون هکتار از اراضی بیابانی ایران با سه برنامه ایجاد پارک ملی، تعیین مناطق حفاظت شده و میراث طبیعی از چنگال بیابان زایی رهایی یافت، اما از سویی دیگر تخریب جنگل‌ها و مراتع، تغییر کاربری و استفاده از سموم و آفات و فرسایش بیش از حد خاک تمام شرایط محیطی را وارد وضعیت ناپایدار کرده است؛ تا جایی که محمد درویش عضو هیات علمی مرکز تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور در وبلاگ خود آورده است؛ پوشش جنگلی که در روزگارانی نه چندان دور، محدوده قابل ملاحظه‌ای از کشور را در برگرفته بود، در حال حاضر با شتابی فزاینده، دچار پس رفت شده است، به نحوی که در یک مقطع ۳۰ساله حدود ۶میلیون هکتار از عرصه آنها کاهش یافته و به ۱۲میلیون هکتار رسیده است. از دیگر سو ۵۵درصد از جنگل‌های غرب و ۹۵درصد از جنگل‌های شمال خراسان نیز از بین رفته است. به گفته او، سهم سرانه هر ایرانی از جنگل ممکن است در آینده‌ای نزدیک به دو دهم هکتار هم نرسد در حالی که این رقم کمتر از یک چهارم مقداری است که هر شهروند زمینی باید از آن برخوردار باشد.

این کارشناس در ادامه گزارش خود به فجایع دیگری هم در این زمینه اشاره می‌کند که تلفات خاک نیز یکی از همین موارد است: «تلفات دومیلیارد تن خاک در سال یعنی تخریب ۷۷۰هزار هکتار از اراضی حاصلخیز کشور.» به باور او فرسایش خاک تنها یکی از جنبه‌های بیابان‌زایی است که می‌تواند از هر ۱۰۰۰مترمربع خاک کشور، سالانه نزدیک به پنج مترمربع را از وضعیت‌ حاصلخیزی خارج کند.

از دیگر سو به باور کاظم نصرتی، رییس جامعه جنگلبانی وقتی ۹۰درصد از مجموع ۱۴۶میلیون هکتاری که وسعت ایران را تشکیل می‌دهد در معرض بیابانی شدن قرار دارد، با بیابان‌زدایی ۲ تا ۱۰میلیون هکتار از این پهنه، مشکلی حل نمی‌شود.

او می‌گوید: حدود ۱۲سال پیش تنها ۱۳ استان در معرض بیابانی شدن قرار داشت، اما در حال حاضر این تعداد به ۱۷ استان افزایش یافته است.

برخی دیگر از کارشناسان معتقدند بر اساس کنوانسیون سازمان ملل، مهار بیابان‌زایی تنها محدود به حفظ پوشش گیاهی نیست؛ بدین معنا که وقتی فعالیت‌های موجودات زنده اعم از انسان‌ها، گیاهان و جانوران در یک محل کاهش یافت، زمینه بیابانی شدن این نوع مناطق نیز فراهم می‌شود. بنابراین جلوگیری از تخلیه جمعیت از روستاها نیز باید به جمع فعالیت‌های مبارزه با بیابان‌زایی بپیوندد.

از طرفی ۷/۸۹درصد از وسعت ایران سرزمین خشک است که در آن میزان بهره‌مندی از مواهب آسمانی از نظم خاصی پیروی نمی‌کند، اما به‌زعم تلاش‌های مسوولان اجرایی و سیاستگذار خشکسالی‌های

پی‌درپی تمام برنامه‌های کنترل بیابان‌زایی آنها را با شکست مواجه کرده؛ این در حالی است که خشکسالی واقعیتی است که کشور همواره با آن دست به گریبان بوده است.

در سال جاری نیز بر اساس آخرین اطلاعات، خشکسالی چیزی حدود ۱۵هزار میلیارد تومان به زیر بخش‌های کشاورزی اعم از زراعت، باغبانی و دامپروری خسارت وارد می‌کند. محمد درویش اما کاهش وابستگی معیشتی به سرزمین را شاه‌بیت گریز از بیابانی شدن کشور می‌داند و البته مواجهه هوشمندانه با خشکسالی را نیز از جمله راهکارهای مبارزه با این پدیده برمی‌شمارد.او می‌گوید: تا زمانی که بر طبل کشاورزی سنتی بکوبیم همچنان مشکلات پابرجا خواهد بود.این در حالی است که بر اساس برنامه‌ ۵ ساله اول توسعه می‌بایست ۳میلیون هکتار از اراضی فاریاب به سیستم تحت فشار مجهز می‌شد، اما از آن زمان ۱۹ سال می‌گذرد که حتی ۵۰۰هزار هکتار از این اراضی هم به این سیستم مجهز نشده است.

به باور این کارشناس، کشور در حال حاضر و در این شرایط نیاز به اعمال مدیریت ریسک دارد نه بحران تا بدین ترتیب کاهش وابستگی معیشتی بر سرزمین رخ دهد و از میزان آسیب‌پذیری اقلیمی کشور نیز کاسته شود. او با اشاره به شعار «مقابله با تخریب سرزمین از راه کشاورزی پایدار» که از سوی سازمان ملل برای روز ۱۷ ژوئن، ۲۸ خرداد ماه، روز مقابله با بیابان‌زایی برگزیده شده می‌گوید: راهی جز حرکت به سوی کشاورزی پایدار نداریم. او البته مولفه‌های کشاورزی پایدار را در عواملی چون ارتقای راندمان آبیاری به بیش از ۵۰درصد، کاهش پرت ضایعات کشاورزی به زیر ۵درصد و کاهش به‌کارگیری سم و کودهای شیمیایی می‌داند.