عملکرد وزارت علوم عامل مهاجرت نخبگان

ضعف عملکرد وزارت علوم مانع از وصول ۱۴۰۰ میلیارد ریال از مطالبات دولت شده است سرانجام عملکرد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مهمترین عامل مهاجرت نخبگان شناخته شد.

روز گذشته گزارشی به نقل از یک نهاد نظارتی روی خروجی پایگاه خبری «الف» منتسب به احمد توکلی رییس مرکز پژوهش‌های مجلس قرار گرفت که عملکرد وزارت علوم را در وارد آوردن خدشه در بنیه علمی‌کشور دخیل دانست: «عملکرد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در حل نکردن معضل اشتغال فارغ‌التحصیلان و نیز ضعف پیگیری وصول مطالبات از مستنکفین، امتناع بخشی از بورسیه‏ها از بازگشت به کشور و نبود ضوابط و دستورالعمل‌های لازم، موجب بلاتکلیفی دانش آموختگان خارج، لطمه به بنیه علمی‌کشور و مهاجرت نخبگان و وصول نکردن بیش از ۱۴۰۰میلیارد ریال از مطالبات دولت شده است.»

در این گزارش آمده است: یکی از اهداف مهم وزارت علوم، تربیت و تامین نیروی انسانی متخصص و به ویژه اعضای هیات علمی‌مورد نیاز است و به همین منظور اعزام متقاضیان ادامه تحصیل و مطالعات و تحقیقات به خارج کشور با سپردن تعهد تضمین مراجعت به کشور و بازپرداخت هزینه‌های تحصیل و انجام خدمت نظام وظیفه صورت می‌گیرد.

در خلال سال‌های ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۰ از تعداد چهارهزار دانشجوی اعزامی‌به خارج بیش از ۸۰۰ نفر از ایفای تعهدات خود امتناع ورزیده که خسارت ناشی از فقدان حضور این دسته از دانش‌آموختگان در کشور

که غالبا سرمایه‌های فکری کشور محسوب می‌شوند، حتی در صورت اخذ وثیقه نیز جبران نمی‌شود.

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برای اعزام هر دانشجوی بورسیه به خارج از کشور، حداقل یک‌میلیارد ریال هزینه می‌کند.

این نهاد نظارتی در گزارش خود سرگردانی نخبگان را ناشی از بی‌نظمی در رسیدگی به امور این قشر دانست: تاخیر در تشکیل جلسات کمیسیون جایابی، اشتغال فارغ‌التحصیلان و امور متعهدان بورسیه و ارزبگیر- به طور متوسط هر سه ماه یکبار - تعداد قابل توجهی از پرونده‌ها را بلاتکلیف نگاه داشته است به نحوی که در سال ۸۴ مجموعا ۳۰ پرونده در کمیسیون، مورد بررسی

قرار گرفته است.

این گزارش، فقدان ضوابط و دستورالعمل جهت چگونگی لغو تعهدات یا جابجایی متعهدین، تاثیر توصیه‌های برخی مسوولین در تصمیمات کمیسیون و اتخاذ تصمیمات متناقض توسط اعضای کمیسیون را از عمده موارد ایراد مشهود این وزارتخانه در روند جابجایی دانشجویان عنوان کرد.

این نهاد نظارتی افزوده است: عدم رعایت رویه‌ای واحد در تصمیمات کمیته نظارت و ارزیابی، اطاله قابل توجه مدت جایابی و فاصله گرفتن تعداد زیادی از دانش‌آموختگان از مراکز دانشگاهی و عدم برنامه‌ریزی مناسب برای جذب برخی دانش‌آموختگان مستعد فاقد تعهد به وزارت علوم و غیرمشمول نظام وظیفه، زمینه‌ساز پدیده مهاجرت نخبگان علمی ‌به سایر کشورها است.

این گزارش بی‌اطلاعی دفتر نظارت و ارزیابی وزارت علوم از تعداد دقیق و وضعیت برخی دانش‌آموختگان برخوردار از بورسیه را از دلایل دیگری برشمرد که در مهاجرت تاثیرگذار است. به‌رغم هزینه‌های پرداخت شده و نیز لغو تعهد دانش‌آموختگان مقطع دکترا در برخی رشته‌ها توسط کمیته جایابی که مبالغ کلانی برای تحصیل آنها هزینه شده است، کم‌توجهی مسوولین ذیربط به حقوق دولت محسوب می‌شود.

این گزارش البته ضمن ارائه پیشنهاداتی برای برون رفت از این شرایط افزوده است: به منظور تمرکز در تصمیم‌گیری‌های کلان و جلوگیری از اعمال نفوذ و تبعیض وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، ضمن تدوین

دستور العمل‌ها و ضوابط درخصوص چگونگی روند تصمیم‌گیری‌ها در کمیته جایابی و کمیسیون لغو و انتقال تعهدات، تدابیر لازم جهت تعیین تکلیف پرونده‌های مستنکفین که از تعداد قابل توجهی نیز برخوردار است، اتخاذ کند.با توجه به ارائه تسهیلات غیرارزی و روند رو به افزایش دانشجویان اعزام به خارج با هزینه شخصی، بالا بودن آمار دانش آموختگان مستنکف و ناکارآمدی سیاست‌های اعمال فشار جهت بازگشت به کشور و انجام تعهد، از آنجا که پذیرش دانشجوی بورسیه صرفا برای تامین نیاز علمی ‌و موضوع تحقیقاتی خاص صورت می‌گیرد، ضروری است با انعطاف‌پذیر کردن سیاست جذب فارغ‌التحصیلان، زمینه بازگشت و همکاری آنان به روش‌های مختلف از جمله همکاری پاره‌وقت و اجرای طرح‌های پژوهشی مشترک فراهم شود.