شاخص‌های اشتغال در ۱۳۵۷ و پیش‌بینی‌های سازمان برنامه و بودجه-۱
اجرای پنجمین برنامه عمرانی- توسعه‌ای رژیم گذشته در سال ۱۳۵۶ تمام می‌شد و باید برای پنج سال بعدی برنامه ششم تدوین می‌شد.
اجرای پنجمین برنامه عمرانی- توسعه‌ای رژیم گذشته در سال 1356 تمام می‌شد و باید برای پنج سال بعدی برنامه ششم تدوین می‌شد.
سازمان برنامه و بودجه وقت (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی که توسط رییس دولت نهم منحل شد) برای تدوین برنامه ششم آمارهای اجتماعی موجود را تدوین و براساس استراتژی موجود پیش‌بینی‌های لازم را در این حوزه انجام داده بود. آنچه در چند شماره از نظر شما می‌گذرد، علاوه بر اینکه آمارهای در دسترس موجود سال ۱۳۵۷ را نشان می‌دهد، پیش‌بینی‌هایی را که هرگز اتفاق نیفتاده نیز بیان می‌کند. برخی جدول‌هایی که در این گزارش از آن ذکر شده است، در شماره‌های آینده چاپ می‌شود.
برنامه‌ریزی صحیح جهت رشد و توسعه اقتصادی مستلزم شناخت و ویژگی‌های نیروی انسانی و تامین مشاغل موردنیاز جامعه می‌باشد و چون تامین شغل برای کلیه افرادی که هر ساله وارد بازار کار می‌شوند و توزیع صحیح آنها نسبت به نیازهای مملکتی باید پایه و اساس هر برنامه‌ریزی قرار گیرد به همین جهت در این فصل سعی گردیده که تمام خصوصیات شاغلین کشور طی سالهای ۵۱-۱۳۳۵ مورد بحث و تجزیه و تحلیل قرار گیرند.
شاخص‌هایی که در این قسمت بررسی می‌شوند عبارتند از:
۱ - ترکیب جمعیت فعال در ایران
۲ - ساختمان سنی و جنسی و میزان بار اقتصادی جمعیت شاغل
۳ - توزیع شاغلین در بخش‌های عمده فعالیت اقتصادی
۴ - توزیع شاغلان در فعالیت‌های عمده اقتصادی
۵ - توزیع شاغلین بر حسب سمت در شغل
۶ - توزیع شاغلین بر حسب تخصص و مهارت
۷ - توزیع شاغلین بر حسب مشاغل عمده
۸ - توزیع شاغلین در بخش‌های عمومی و خصوصی
۹ - متوسط سالهای فعالیت نیروی کار
۱۰ - وضع سواد و تحصیلات جمعیت شاغل
۱۱ - متوسط ساعات کار هفتگی شاغلین
۱۲ - متوسط دستمزد هفتگی شاغلین
۱۳ - بیکاری
منابع آماری موجود- آمارهای اشتغال نیروی انسانی در دو سرشماری عمده سالهای ۱۳۳۵ و ۱۳۴۵ توسط مرکز آمار ایران جمع‌آوری شده است. همچنین دو آمارگیری نمونه‌ای از نیروی انسانی کشور با همکاری مرکز آمار ایران و اداره کل آمار نیروی انسانی وزارت کار و امور اجتماعی در سالهای ۱۳۴۹ و ۱۳۵۱ انجام گردیده که در این مطالعه چون هدف ما بررسی مقایسه‌ای شاخص‌های اشتغال طی سالهای ۵۱-۱۳۳۵ بوده است، بنابراین از نتایج دو سرشماری و دو نمونه‌گیری تواما استفاده شده است.
۱-۷- ترکیب جمعیت فعال در ایران، جمعیت فعال به دو گروه شاغل و بیکار تقسیم می‌شوند بنا به تعریف مرکز آمار ایران کلیه کسانی که در هفته قبل از مراجعه مامور سرشماری اشتغال به کار داشته یا دارای شغل بوده ولی به عللی کار نکرده‌اند و همچنین افرادی که اصولا از نظر اقتصادی فعال نبوده، ولی ۸ ساعت و بیشتر کار کرده‌اند، شاغل و افرادی که دو هفته قبل از مراجعه مامور سرشماری به علت عدم اقتضاء فصل بیکار یا اصولا بیکار در جست‌وجوی کار بوده‌اند بیکار به حساب می‌آیند.
در جدول شماره ۱-۷ توزیع نسبی جمعیت فعال و غیرفعال و شاغل و بیکار به تفکیک جنس در سالهای ۱۳۳۵، ۱۳۴۵ و ۱۳۵۱ نمایش داده شده است. با توجه به این جدول دیده می‌شود که نسبت شاغلین مرد از ۱/۹۷درصد در سال ۱۳۳۵ به ۳/۹۰درصد در سال ۱۳۴۵ و ۸/۹۸درصد در سال ۱۳۵۱ رسیده است یعنی طی ده‌ساله ۱۳۴۵-۱۳۳۵ از میزان اشتغال مردان فعال کشور کاسته گردیده و در سالهای ۱۳۵۱-۱۳۴۵ به مقدار زیادی بر این رقم اضافه شده است. همچنین میزان اشتغال زنان فعال طی این سال‌ها از ۶/۹۹درصد تا ۹۱درصد و ۳/۹۸درصد در نوسان بوده است که علت کاهش میزان اشتغال مردان و زنان در سال ۱۳۴۵ تفکیک بیکاران فصلی از گروه بیکاران می‌باشد که احیانا ممکن است در سالهای ۱۳۳۵ و ۱۳۵۱ جزو جمعیت شاغل به حساب آمده باشند.
از مردان غیرفعال کشور که در جدول شماره ۱-۷ در دو گروه محصل و متفرقه مورد مطالعه قرار گرفته‌اند در سال ۱۳۳۵، ۵/۴۷درصد محصل بوده‌اند که در سال ۱۳۴۵ نسبت محصلین به ۴/۶۷درصد و در سال ۱۳۵۱ به ۰/۶۸درصد رسیده که می‌بینیم نسبت محصلین مرد از افزایش قابل ملاحظه‌ای برخوردار بوده است، در گروه زنان غیرفعال که به سه دسته خانه‌دار، محصل و متفرقه تقسیم گردیده‌اند دیده می‌شود که میزان خانه‌داران طی سالهای ۱۳۵۱-۱۳۳۵ تغییر محسوسی نیافته است، ولی میزان محصلین زن از ۳/۳درصد جمعیت زنان در سال ۱۳۳۵ به ۷/۸درصد در سال ۱۳۴۵ و ۴/۱۰درصد در سال ۱۳۵۱ رسیده است.
ترکیب جمعیت فعال کشور در مناطق شهری و روستایی در سالهای ۱۳۳۵، ۱۳۴۵ و ۱۳۵۰ در جدول شماره ۲-۷ و به تفکیک استان‌ها در سال ۱۳۵۰ در جدول شماره ۳-۷ نشان داده شده است. در سال ۱۳۳۵، ۴/۹۷درصد از جمعیت فعال کشور شاغل بودند که میزان اشتغال جمعیت روستایی (۲/۹۸درصد) بیشتر از شهرنشین‌ها (۵/۹۵درصد) بوده است. در سال ۱۳۴۵ میزان اشتغال به ۴/۹۰درصد و در سال ۱۳۵۰ به ۱/۸۹ درصد کاهش یافته است. میزان کاهش شاغلین در مناطق شهری خیلی بیشتر از مناطق روستایی می‌باشد.
با توجه به جدول شماره ۳-۷ دیده می‌شود که میزان اشتغال در سال ۱۳۵۰ در استان چهارمحال و بختیاری (۶/۹۶درصد) بیشتر از سایر استان‌های کشور می‌باشد. استان‌هایی که بیشترین نسبت بیکاران را داشته‌اند به ترتیب عبارتند از: سیستان و بلوچستان، کردستان، آذربایجان شرقی و ساحلی و بوشهر که در این استان‌ها سهم عمده بیکاران شامل بیکاران فصلی می‌باشد.
۲-۷ ساختمان سنی و جنسی و میزان بار اقتصادی جمعیت شاغل
الف- ساختمان جنسی شاغلین
در سال ۱۳۴۵ تعداد ۶۸۵۸۳۹۶ نفر از جمعیت فعال ۱۰ ساله به بالا کشور شاغل بوده‌اند که از این عده ۵۹۴۸۴۱۳ نفر یا ۷/۸۶درصد مرد و ۹۰۹۹۸۳ نفر یا ۳/۱۳درصد زن بوده‌اند. در سال ۱۳۴۹ و ۱۳۵۱ سهم شاغلین مرد افزایش یافته و به ترتیب به ۴/۸۸ و ۱/۹۰درصد از کل جمعیت شاغل در این سال‌ها رسیده است. علت افزایش نسبی شاغلین مرد طی سالهای ۱۳۴۹ و ۱۳۵۱ نسبت به سال ۱۳۴۵ تغییر نسبت جنسی شاغلین در روستاهای کشور می‌باشد؛ چون در مناطق شهری تغییر زیادی بین نسبت جنسی شاغلین ایجاد نشده است ولی در مناطق روستایی به علت گسترش امر آموزش و جذب بیشتر دختران به مدارس از تعداد و درصد زنان شاغل کاسته گردیده است، به‌طوری که نسبت زنان شاغل از ۲/۱۴درصد در سال ۱۳۴۵ تا ۴/۱۲درصد در سال ۱۳۴۹ و ۷/۹درصد در سال ۱۳۵۱ سیر نزولی داشته است. (جدول شماره ۴-۷).
ب- ساختمان سنی جمعیت شاغل
سن متوسط افراد شاغل تابعی از ساختمان سنی کل جمعیت و قوانین کار در کشور است؛ چون هرچه رشد جمعیت بیشتر باشد و هر ساله تعداد زیادی بر جمعیت شاغل کشور اضافه شود سن متوسط شاغلین کاهش می‌یابد و در عوض در کشورهایی که میزان مرگ و میر عمومی و همچنین رشد جمعیت ناچیز است سن متوسط نیروی کار رقم بالاتری را دارا می‌باشد. در ایران در سال ۱۳۳۵ میانگین سنی افراد شاغل برابر ۳۷ سال بوده است. در سال ۱۳۴۵ به علت کمتر شدن میزان مرگ‌ومیر و به‌خصوص مرگ و میر اطفال چون بر تعداد افرادی که هر ساله وارد بازار کار می‌شوند به مقدار زیادی اضافه شده بود سن متوسط شاغلین به ۳۴ سال رسیده است. ولی این رقم در سال ۱۳۵۱ نسبت به سال ۱۳۴۵ تغییری نکرده است. (جدول شماره ۵-۷).
طی سالهای ۲۵-۱۳۳۵ از میانگین سنی شاغلین هر دو جنس کاسته شده است به طریقی که میانگین سنی مردان شاغل از ۳۹ سال به ۳۵ سال و میانگین سنی زنان شاغل از ۳۳ سال به ۲۹ سال رسیده است. پس در طول سالهای ۴۵-۱۳۴۱ فقط سن متوسط شاغلین زن با کاهش (از ۲۹ سال به ۲۷ سال) همراه بوده است کاهش نسبی سن متوسط زنان شاغل طی سالهای ۳۱-۱۳۴۵ را می‌توان در نتیجه استقبال زنان و دختران جوان شهرنشین به کار کردن در خارج از خانه دانست.
برای مطالعه توزیع نسبی شاغلین بر حسب گروه‌های سنی جدول ۶-۷ تنظیم گردیده است. این جدول که سهم شاغلین را در هر یک از گروه‌های سنی در سالهای ۱۳۳۵، ۱۳۴۵، ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ نشان می‌دهد نمایشگر آن است که طی سالهای ۱۳۵۱-۱۳۳۵ بر نسبت شاغلین در گروه‌های سنی ۳۵ تا ۵۴ساله اضافه گردیده و از نسبت به شاغلین در سایر گروه‌های سنی کاسته شده است. به خصوص در گروه سنی ۶۵ ساله و بیشتر سهم شاغلین تقلیل یافته است. روند تحولات شاغلین در رده‌های سنی مختلف طی سالهای ۳۱-۱۳۳۵ در نمودار شماره ۲-۷ دیده می‌شود.
ب- میزان بار اقتصادی
میزان بار معیشت هر فرد شاغل که از نسبت شاغلین به کل جمعیت به دست می‌آید به تفکیک مناطق شهری و روستایی در سالهای ۱۳۴۵، ۱۳۴۹ و ۱۳۵۱ در جدول شماره ۷-۷ محاسبه گردیده است.با توجه به این جدول مشاهده می‌گردد که در سال ۱۳۵۵ بار معیشت هر فرد شاغل برابر ۶۵/۳نفر بوده است که این میزان در مناطق شهری به علت انتقال به تحصیل جوانان بیشتر ازمناطق روستایی می‌باشد، در سال ۱۳۴۹ با کاهش نسبت نیروی فعال کشور میزان بار معیشت به ۹۵/۳نفر افزایش می‌یابد که این افزایش بیشتر متوجه مناطق شهری کشور بوده است و بالاخره در سال ۱۳۵۱ به همراه افزایش نیروی فعال نسبت به سال ۱۳۴۹ میزان با معیشت به ۸۶/۳نفر می‌رسد. این میزان در مناطق شهری برابر ۲۷/۴نفر و در مناطق روستایی مساوی ۶۱/۳نفر است. این ارقام در سالهای مختلف نمایشگر این هستند که درایران هر فرد شاغل باید هزینه زندگی ۳ تا ۴ نفر را تامین نماید. بنابراین با توجه به متوسط بعد خانوار در ایران که برابر ۵نفر است باید متذکر شد که هر خانوار به طور متوسط دارای یک یا دو فرد شاغل می‌باشد.
۳-۷ توزیع شاغلین در بخش‌های عمده فعالیت اقتصادی
در توزیع نیروی کار کشور بر حسب رشته‌های فعالیت اقتصادی بین سالهای ۱۳۳۵ و ۱۳۴۵ دگرگونی‌هایی به وجود آمده است بدین ترتیب که نسبت اشتغال در بخش کشاورزی از ۷/۵۶درصد در سال ۱۳۳۵ به ۶/۴۶درصد در سال ۱۳۴۵ کاهش پیدا کرده. در مقابل بخش صنعت از حدود ۲۰درصد به ۹/۲۵درصد و خدمات نیز از ۸/۲۳درصد به ۵/۲۷درصد افزایش یافته است. ولی طی سالهای ۱۳۵۱-۱۳۴۵ از سهم شاغلین بخش خدمات به نفع بخش کشاورزی کاسته شده است. در اینجا می‌توان گفت که طی سالهای اخیر تا حدی از گرایش شاغلان در بخش کشاورزی به بخش‌های خدماتی که باعث بیکاری‌های پنهان و کم کاری می‌شود کاسته گردیده است.
