باید‌های حضور کپتیو

علی محمد بحرالعلوم طباطبایی

مدیرعامل شرکت کارگزاری بیمه انرژی

قسمت اول: طی سده‌ها روش‌های متفاوتی برای تامین پوشش‌های بیمه‌ای به‌منظور انتقال بار مالی وقوع خطر مورد استفاده بوده است، از باور به اصل خسارت همگانی(General Average) در سفر‌های دریایی تا استفاده از پوشش‌های مورد عرضه در بازار از جانب شرکت‌های بیمه، صندوق‌ها، کلوب‌های پی اند ای و از جمله کپتیو‌ها که در بازار جهانی رایج و پر جاذبه‌اند و نامی یافته‌اند و در اینجا خاموش و ناشناس.

ناگفته نماند بعد از خصوصی‌سازی در بازار ایران شاهد حضور تعدادی شبه کپتیو آن هم در قالب شرکت‌های بیمه بوده‌ایم که حضور آنها بدون عارضه هم نیست که خود نیاز به تفحصی مفصل دارد. کپتیو‌ها پدیده تازه متداول شده‌ای نیستند. حضور بیش از ۵ هزار کپتیو در بازار جهانی تعداد اندکی نیست که بتوان به آن بی‌توجه بود و به آسانی از کنار آن گذشت.

اقبال شرکت‌های بزرگ و چند ملیتی به‌خصوص شرکت‌های نفت و گاز در برپایی شرکت‌های کپتیو درخور توجه است. اهمیت موضوع از آنجا است که در بازار جهانی بیمه، شرکت‌های بیمه‌گر حرفه‌ای مناسب‌ترین و قوی‌ترین پوشش‌های بیمه‌ای را به‌صورت کیفی و اطمینان‌بخش در اختیار بیمه‌گذاران قرار می‌دهند با این وصف در این بازار کیفی و پررقابت حضور تعداد قابل توجهی شرکت کپتیو که مدام بر تعداد آنها نیز افزوده می‌شود معنی‌دار و قابل تعمق است. تاکنون معادل فارسی مناسبی برای واژه کپتیو (Captive) که مفهوم مورد نظر را برساند و برای خواننده نامانوس نباشد پیدا نکرده‌ام. برای واکاوی دقیق‌تر بی‌مناسبت نیست ریشه این واژه مورد کاوش قرار گیرد تا شاید از جانب اهل فن بتوان معادل مناسبی در فارسی برای آن پیدا کرد. واژهCaptive برگرفته از واژه لاتین Captivus است، Capere به معنای گرفتن یا ضبط کردن است. از واژه کپتیو معانی دیگری نیز مستفاد بوده نظیر شیفته، دربند، برده، زندانی، برده عشق و زیبایی. درترجمه انگلیسی که ازکتاب مقدس انجیل به‌عمل آمده است مترجمان واژه کپتیو را به این صورت آورده‌اند

children carried away captive and sold as slaves. (کودکانی که اسیر و به عنوان برده فروخته می‌شوند.) کپتیو‌ها عمدتا در دهه ۱۹۷۰ از سوی شرکت‌ها و سازمان‌هایی مورد استفاده قرار گرفتند که برای تامین نیاز‌های بیمه‌ای خود به دلایلی به نوعی خودبیمه‌گری پرداختند. این سازمان‌ها برای تامین مالی ریسک‌های مادر یا گروه نسبت به تاسیس سازمان یا شرکتی با گزاره کپتیو Captive اقدام کرده و بدین سان توانستند حساب خود را به نحوی از شرکت‌های بیمه‌گر جدا سازند.

مروری بر تاریخ و زمینه پیدایش کپتیو

باوجود آنکه برخی تفکر، تاریخ و منشأ کپتیو را به دهه ۱۹۷۰ نسبت داده‌اند در واقع مبدأ و منشأ آن پذیرش اندیشه مشارکت در ریسک است که به اوایل ۱۵۰۰ میلادی بازمی‌گردد، قهوه‌خانه‌های لویدز مکان‌هایی که صاحبان شناورها در خصوص امور مرتبط به کشتیرانی و تجارت به بحث و تبادل نظر می‌پرداختند و ازجمله به لحاظ منافع مشترک پذیرفتند چنانچه در سفر‌های دریایی حوادثی اتفاق بیفتد در جبران خسارت وارده همگان نسبت به قدرالسهم خود سهیم شوند؛ چیزی شبیه به آنچه امروزه استفاده‌کنندگان از کپتیو از آن بهره‌مندند و ریسک‌های خود را در قبال پرداخت حق‌السهمی تحت‌عنوان حق بیمه تحت پوشش قرار می‌دهند. نخستین بار شخصی به نام فردریک ام. ریس (Frederic M. Reiss) که از او به‌عنوان پدر کپتیو نام برده‌اند و در شهر اوهایو به حرفه کارگزاری بیمه مبادرت داشت شرکتی برای تامین ریسک‌های مجموعه ذی‌ربط به‌وجود آورد که به کپتیو مشهور شد. ریس کپتیو را یک شرکت بیمه می‌پنداشت با این اعتقاد که جنبه عام ندارد و پوشش‌های بیمه‌ای را صرفا در اختیار مجموعه مورد نظر قرار می‌دهد.

کپتیو تجربه‌ای موفق در شکست محدودیت‌های تحمیلی بازار

گرایش شرکت‌های بزرگ برای استفاده از کپتیو به‌خصوص در اواسط ۱۹۸۰ میلادی بی‌دلیل و بی‌حکمت نبوده است. در آن سال‌ها شرکت‌های بیمه‌گر شرایط بازار را به‌گونه‌ای بر خریداران بیمه سخت، محدود و دشوار کردند که خرید برخی بیمه‌ها به‌خصوص بیمه‌های مسوولیت غیرممکن یا با هزینه‌های سنگین و شرایط محدودکننده‌ای همراه بود. در این میان کپتیو‌ها به‌عنوان بهترین و مناسب‌ترین شیوه مطرح شد و متقاضیان بیمه به استقبال آن شتافتند. گرایش به تاسیس کپتیو در اقصی نقاط جهان به نحوی مورد توجه قرار گرفت که پس از سه دهه بیش از ۵هزار کپتیو پا به عرصه وجود گذاشت که در مقایسه با هزار کپتیو فعال در سال ۱۹۸۰ رشد قابل ملاحظه‌ای را نشان می‌دهد.

شرایط بازار ثابت کرد متقاضیان بیمه در شرایط سخت و تحمیلی ترجیح می‌دهند نیاز‌های خود را از طریق کپتیو مورد تامین قرار دهند و این موضوع به‌خوبی نشان داد منفعت و تحمیل نمی‌تواند یکجا و با هم جمع شود.