ترکیه، میان دو فرهنگ

روابط ترکیه با غرب به ویژه الحاق به اتحادیه اروپا از محورهای سیاست خارجی ترکیه است. پایگاه اینترنتی «دیپلماسی ایران» که تحولات سیاست خارجی ایران و به فراخور اوضاع و احوال‌، تحولات کشورهای همسایه را پیگیری می‌کند اخیرا در مقاله‌ای به قلم آرزو دیلمقانی تاثیر تحولات ترکیه بررابطه انگاره‌های اسلامی و دمکراتیک را بررسی کرده است که به شرح زیر ارائه می‌شود:

آغاز مذاکرات پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا به روند اصلاحات دموکراسی در این کشور کمک بزرگی کرده است. تمایل مردم برای پیوستن کشورشان به اتحادیه موجب‌ شده است تا ترکیه، قوانین خود را اصلاح کند تا با استانداردهای اروپا همخوانی داشته باشد. بدون شک شکل‌گیری اتحادیه اروپا یکی از بزرگ‌ترین موفقیت‌هایی است که از دل یک قرن خشونت پدید آمده است.

اتحادیه اروپا را می‌توان به یک امپراطوری لیبرال، دموکرات و خود مختار تشبیه کرد که به طور مداوم در حال گسترش است و سایر کشورها در طلب پیوستن به آن هستند. این اتحادیه که امروز به شکل یک جاذبه بزرگ سیاسی و اقتصادی در آمده است بیشتر از همه بر روی همسایه‌های خود تاثیر گذاشته است.

سیاست خارجی اتحادیه اروپا بر گسترش مرزهای خود استوار شده است به گونه‌ای که برخی از تحلیلگران معتقدند که اتحادیه اروپا برای افزایش اعضای خود تله گذاشته است. گسترش اتحادیه اروپا بیش از آنکه به طور مستقیم اعضای این اتحادیه را به سبک آمریکایی کنار هم قرار دهد مشکلات و درگیری‌هایی را برای آن به وجود آورده است. سیاست گسترش این اتحادیه به تحکیم کشورهای بالکان و همچنین به تحول سیاسی در ترکیه کمک کرده است.

به نظر می‌رسد که آغاز مذاکرات پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا به روند اصلاحات دموکراسی در این کشور کمک بزرگی کرده است. تمایل مردم ترکیه برای پیوستن کشورشان به اتحادیه اروپا و آغاز پروسه پیوستن این کشور به اتحادیه اروپا موجب شده است تا ترکیه، مجموعه قوانین خود را اصلاح کند و حقوق بنیادی خود را تقویت کند تا با استانداردهای اروپا همخوانی داشته باشد. ترکیه کشور پهناوری است که از لحاظ استراتژیکی اهمیت بالایی دارد، اما از لحاظ ژئوپولیتیکی در منطقه‌ای حساس و ناآرام واقع شده است. ترکیه کشوری است سکولار با جمعیتی مسلمان. از لحاظ استراتژیکی و ژئوپولیتیکی عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا بسیار مثبت ارزیابی می‌شود. از نظر اتحادیه اروپا ترکیه کشوری است دموکرات، باثبات و پررونق که یکی از بهترین هم پیمانان اتحادیه اروپا نیز به شمار می‌رود.

سکولار بودن اروپا، وجود فرهنگ‌های گوناگون در این اتحادیه و اعلام اینکه این اتحادیه باشگاهی برای مسیحیان نیست از شاخه‌هایی هستند که از لحاظ ژئوپولیتیکی به عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا کمک می‌کنند. ترکیه به عنوان یک کشور مسلمان دموکرات و سکولار همیشه برای گسترش روابط خود با سایر کشورهای اروپایی تلاش کرده است. به طور تاریخی تاثیر زیادی از اروپای جنوبی و شرقی گرفته است.

تاریخچه روابط ترکیه و اروپا

ترکیه با عضویت در سازمان ملل، ناتو و دادگاه اروپا روابط خود را با دنیای‌غرب گسترش داد. طی جنگ سرد ترکیه یکی از کشورهای هم پیمان غرب بود و از آزادی و دموکراسی و حقوق بشر حمایت می‌کرد.

از این جهت، ترکیه همیشه نقشی مهم در دفاع از قاره اروپا بازی می‌کرد و موارد کلیدی سیاست خارجی ترکیه همیشه با سیاست‌های اروپا همسو بوده است.

با وجود همگرایی سیاسی و نظامی‌ با هم‌پیمانان اروپایی خود، ترکیه برای همگرایی اقتصادی با اروپا نیز بسیار تلاش کرده است. ترکیه همکاری‌های نزدیک خود را با سازمان اقتصادی اروپا (EEC) از سال ۱۹۵۹ آغاز کرد. در جولای ۱۹۵۹، درست کمی‌ پس از آنکه این سازمان در سال ۱۹۸۵ فعالیت خود را آغاز کرد، ترکیه درخواست عضویت را به این سازمان ارسال کرد.

در سال ۱۹۹۹ دادگاه هلینسکی اروپا ترکیه را به عنوان کاندیدای عضویت در اتحادیه اروپا پذیرفت. دو سال بعد، در کوپنهاگ، اتحادیه اروپا کاندیداتوری ترکیه را با اعلام یک چارچوب زمانی برای آغاز مذاکرات تصدیق کرد. در ماه دسامبر سال ۲۰۰۲ اتحادیه اروپا اعلام کرد که اگر ترکیه بتواند تا دسامبر ۲۰۰۴ به استانداردهای سیاسی قابل قبول اتحادیه برسد بدون درنگ مذاکرات را آغاز خواهد کرد.

از جمله این استاندارها ایجاد یک دموکراسی تضمین شده، پررنگ شدن نقش قانون، رعایت حقوق بشر و حمایت از جامعه اقلیت ترکیه است که با رسیدن ترکیه به این استانداردها، اتحادیه اروپا مذاکره با ترکیه را از اکتبر ۲۰۰۵ آغاز کرد. پیش از حادثه ۱۱ سپتامبر بسیاری از سیاستمداران اروپایی در خصوص عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا به دلیل همسایه بودن با کشورهایی همچون عراق و سوریه با شک و تردید برخورد می‌کردند. اما پس از ۱۱ سپتامبر و جنگ عراق این دیدگاه تغییر کرد و امروز اروپا می‌داند که اگر بخواهد در فضای سیاسی دنیا نقش موثری داشته باشد باید از این موقعیت استراتژیک استفاده کند و ترکیه را به عنوان یکی از اعضای اتحادیه بپذیرد. پذیرش کشور مسلمانی مثل ترکیه که از فرهنگ غربی تاثیر گرفته است می‌تواند به عنوان یک دستاورد با ارزش برای اروپا در مبارزه با تروریسم باشد.

عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا این واقعیت را ثابت می‌کند که اسلام با مدرنیزه، دموکراسی و حقوق بشر رابطه‌ای نزدیک دارد. همچنین با عضویت این کشور در اتحادیه اروپا، ترکیه می‌تواند نقشی بنیادین در ترویج دموکراسی به سایر کشورهای مسلمان داشته باشد. این دیدگاه که ترکیه می‌تواند پلی بین اروپا و دنیای اسلام باشد نظر بسیاری از رهبران اروپایی را به خود جلب کرده است. در این میان مایکل روکارد، یکی از اعضای پارلمان اتحادیه اروپا، اعلام کرد که پذیرش ترکیه در اتحادیه علاوه‌بر بعد سمبولیک آن، از اهمیت بالای استراتژیکی برخوردار است.

بسیاری معتقدند که اتحادیه اروپا برای آنکه نشان دهد که این اتحادیه باشگاهی برای مسیحیان نیست ناچار به پذیرش ترکیه است. بنیادگرایان اسلامی‌و کردهای جدایی طلب، سال‌ها است که در کشور ترکیه تحت یک نظام سکولار که ارتش در آن نقش مهمی ‌دارد زندگی می‌کنند. همین امر باعث می‌شود تا عده ای دریابند که اقلیت‌های مذهبی و فرهنگی در این کشور از حقوق خود برخوردار هستند. بسیاری نیز معتقدند که بنیادگرایان تنها ۱۰‌درصد جمعیت ترکیه را تشکیل می‌دهند، اما ترس از تغییر حکومت سکولار توسط این اقلیت بنیادگرا به شدت در میان سکولارها رشد کرده است و آنها نگران از دست دادن آزادی‌های فردی خود هستند. خوشبینان معتقدند که در ترکیه امروز هر دو گروه در حال حرکت به سمت مدرن شدن هستند و قدرت سازگاری هر دو گروه افزایش یافته است که همین امر موجب پیشرفت جامعه چند فرهنگی می‌شود.

پذیرش ترکیه در اتحادیه اروپا به روند دموکراسی در ترکیه کمک می‌کند، برای سکولارها عضویت کشورشان در اتحادیه به آنها این اطمینان را می‌دهد که دین و سیاست در ترکیه از یکدیگر جدا خواهند ماند و همچنین این ضمانت را می‌دهد که با کم شدن قدرت ارتش درها برای بنیادگرایان و کردهای جدایی طلب باز نخواهد شد.

از طرف دیگر، می‌توان پیش‌بینی کرد که با عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا مخالفت‌ها و درگیری‌ها و مقاومت در مقابل اصلاحات ادامه خواهد داشت. ترکیه به دلیل همجواری با خاورمیانه، قفقاز و دریای سیاه، از اهمیت بالایی در سیاست خارجی اتحادیه اروپا برخوردار است. حضور ترکیه در اتحادیه اروپا باعث می‌شود تا مرزهای این اتحادیه تا جنوب خاوری گسترده شود و اتحادیه بتواند دامنه گرایش خود را در این مناطق حساس افزایش دهد. ترکیه می‌تواند نقش چشمگیری در گسترش سیاست خارجی اتحادیه اروپا بازی کند.

بسیاری پیش‌بینی می‌کنند که پذیرش ترکیه به عنوان یکی از اعضای اتحادیه اروپا با عنوان کشوری سکولار با جمعیتی مسلمان به روند پذیرش این اتحادیه به عنوان یک اتحادیه با فرهنگ‌های گوناگون در یک چارچوب یک نظام سکولار کمک می‌کند. بنابراین پذیرش ترکیه در اتحادیه اروپا دارای چند مزیت است اول اینکه این دیدگاه را که این اتحادیه به یک باشگاه مسیحیان تبدیل شده است را از بین می‌برد.

در دنیای امروز که جنگ علیه تروریسم موجب تنش‌های جهانی می‌شود و پس از واقعه ۱۱‌ سپتامبر واکنش شدید نسبت به مسلمانان شده است، روابط ترکیه با اتحادیه اروپا می‌تواند از بعد ژئوپولیتیکی بسیار مثبت ارزیابی شود و این درحالی است که عدم پذیرش این کشور در اتحادیه اروپا پیامدهای منفی بسیاری را در بر خواهد داشت.