عملکرد ۲۷ساله شرکت آب و فاضلاب کشور

از نیازمندی‌های اساسی و زیربنایی اجتماعات بشری تامین آب سالم و کافی و جمع‌آوری، تصفیه و دفع بهداشتی پساب‌های حاصل از مصرف آب است.

نظام مدیریت آب و فاضلاب کشور ما، متاثر از نظام عمومی حاکم بر کشور، همواره دستخوش تغییر و تحول بوده است. در سال‌های قبل از انقلاب که بخش قابل‌توجهی از جمعیت کشور در روستاها ساکن و وسعت شهرها اندک بود، خدمات‌رسانی در حوزه آب و فاضلاب شهری به شیوه متمرکز و بدون‌توجه به زیرساخت‌های فنی، حقوقی، صنعتی و مدیریتی انجام می‌شد.
ره‌آورد این سبک مدیریت این بود که به ترتیب تنها ۶/۷۴ و ۵/۸درصد از جمیعت ۵/۱۷میلیون نفری ساکن در ۳۷۳شهر کشور از خدمات آب و فاضلاب برخوردار بودند. در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی و دوران جنگ تحمیلی نیز سیاست‌های کلی بر حفظ تاسیسات موجود و رفع مقطعی نیازها، بدون آینده‌نگری و برنامه‌ریزی‌های بلندمدت قرار داشته است. به طوری که در مطالعه سامانه‌های آبرسانی کشور در آغاز برنامه اول توسعه (۱۳۶۸)، نارسایی ۲۲درصد از تاسیسات تامین و انتقال آب، کمبود ۲۴درصدی در مخازن ذخیره و پوسیدگی ۴۰درصد از شبکه‌های توزیع آب شهری به صراحت اعلام شد.
بی‌تردید تشکیل شرکت‌های آب و فاضلاب شهری با ساختار غیردولتی و غیرمتمرکز، رخدادی مهم در عرصه مدیریت کشور محسوب می‌شود... شرکت‌های آب و فاضلاب شهری در ۱۴سال فعالیت خود توانسته‌اند پراکندگی و عدم‌انسجام مدیریت آب و فاضلاب شهری را که در شهرداری‌ها ... سازمان‌های آب منطقه‌ای و در مواردی در بخش خصوصی متمرکز بود و فقدان برنامه‌ریزی بهنگام و آینده‌نگر، مشکلات فنی تاسیسات، عدم‌کنترل فاضلاب‌های شهری، بحران در ظرفیت‌های مالی، تورم و عدم کارایی نیروی انسانی، ضعف در رتبه علمی و تحقیقاتی و صنایع پشتیبان و فقدان ارتباط فرهنگی مناسب با مردم از مشخصه‌های مهم آن بوده است را به سامان در آورده و پیشرفت‌های شگرفی را به ارمغان آورد.
بی‌شک پی‌ریزی شرکت‌های آب و فاضلاب با ساختاری نظام‌مند و متکی به نیروی انسانی توانمند همراه با ایجاد ظرفیت‌های پشتیبانی مالی، صنعتی و مهندسی، دستاورد ستردگی است که ثمره آن پاسخگویی شایسته به نیازهای رو به تزاید شهرها و روستاهای کشور و بهبود شاخص‌های کمی و کیفی آبرسانی بوده است و در بخش فاضلاب، صرف‌نظر از تعداد معدودی تصفیه‌خانه‌ها و شبکه‌های جمع‌آوری، اگر شرکت‌های آب و فاضلاب را پایه‌گذار ایجاد و توسعه تاسیسات پیچیده و پرهزینه فاضلاب شهری و روستایی بنامیم، بی‌راهه نرفته‌ایم.
این دستاورد بزرگ پس از الطاف بی‌پایان الهی تنها به مدد تلاش و کوشش کارکنان سخت‌کوش در عرصه‌های گوناگون صنعت آب و فاضلاب کشور، پشتیبانی دولت خدمتگزار، نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی و با پشت سر نهادن دشواری‌های فراوان میسر شده است و نباید از یاد برد که پس از عبور از مراحل نخستین، عرصه‌های نوینی پیش روی ما گشوده شده است که فایق آمدن بر آنها همتی بلند را طلب می‌کند.
هر سال با افزایش تدریجی جمعیت، حجم تقاضای مستقیم و غیرمستقیم برای آب‌ فزونی می‌یابد و به ناچار باید حجم بیشتری از منابع را تامین کرد و به خدمت گرفت و حجم افزون‌تری از پساب‌های حاصل از مصرف آب را به منابع آبی بازگرداند. این در حالی است که ناموزونی تمرکز جمعیت و نیازهای زمانی و مکانی آن با پراکندگی منابع آبی‌، ما را ناچار به اجرای طرح‌های پرهزینه جابه‌جایی و انتقال طولانی آب ساخته است.
با نگاهی به ضعف‌ها و قوت‌های گذشته و ترسیم دورنمای پیش‌ رو، به روشنی می‌توان دریافت که نیل به مقصود در افق آینده عرصه مقدس خدمت‌دهی‌های آب و فاضلاب، همزمان با رویکردهای سازه‌ای و توسعه و بازسازی تاسیسات، نیازمند پرداختن به جنبه‌های مدیریت تقاضا، مدیریت تخصیص، اصلاح شیوه‌های قیمت‌گذاری و توجه به ارزش واقعی و اقتصادی آب در تولید و مصرف، جلب مشارکت بخش خصوصی در ایجاد و بهره‌برداری از سازه‌های آبی، توسعه صنایع پشتیبان، زمینه‌سازی برای جذب سرمایه‌های خارجی و ... است و این همه، تنها با تلاش و همت دست‌اندرکاران در بخش‌های قانون‌گذاری، مدیریتی و اجرایی ممکن خواهد بود.
در تبیین سیاست‌ها و راهبردهای بخش آب و فاضلاب، توجه به واقعیت‌های آب کشور ضروری می‌نماید. از یک سو میانگین بارش‌های کشور ما در مقایسه با میانگین جهانی آن اندک است و از یک سوم فراتر نمی‌رود و از دیگر سو وجود سلسله کوه‌های البرز که از شمال شرق تا شمال غربی کشور گسترده است و رشته‌کوه‌های زاگرس که از شمال غربی تا نواحی مرکزی و جنوب غربی امتداد یافته، توزیع بارندگی در پهنه کشور را نامتقارن ساخته است به طوری که بخش عمده‌ای از منابع غنی آب کشور در محدوده‌های شمالی و غربی واقع شده و بخش‌های مرکزی، جنوبی و شرقی آن از فقدان یا کمبود منابع آب رنج دیرینه دارند. این در حالی است که با افزونی شمار جمعیت و گسترش سکونت‌های انسانی به حاشیه منابع آب، آسیب‌پذیری منابع آبی کشور، به دو دلیل برداشت بیش از سرعت بازیابی طبیعی آنها و نیز تخلیه مستمر زباله‌ها و فاضلاب شهری و صنعتی بیشتر شده است. به دلائلی که گفته شد و آنچه در ادامه می‌آید، شاخص‌های تنگناهای آب در کشور ما از متوسط جهانی پایین‌تر است.
با توجه به اینکه خدمت‌رسانی به آحاد مردم کشور در سرلوحه برنامه‌های دولت جدید بوده و خدمات آب و فاضلاب جز اهم ضرورت‌های موردنیاز مردم است لذا برای توسعه خدمات آب و فاضلاب اهداف زیر در برنامه چهار ساله، مدنظر حوزه معاونت آب و فاضلاب است:
۱ - توسعه ظرفیت‌های تاسیسات آب و فاضلاب
حداقل در حد تکالیف و شاخص‌های برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری‌ اسلامی ایران از طریق:
* افزایش سطح پوشش خدمات آب شرب سالم و بهداشتی تا حد ۱۰۰درصد جمعیت شهری کشور
* افزایش سطح پوشش خدمات جمع‌آوری دفع فاضلاب تا حد ۴۰درصد جمعیت شهری کشور
* افزایش سطح پوشش خدمات آب شرب سالم و بهداشتی تا حد ۸۷درصد جمعیت روستایی کشور
* تسریع در اجرای طرح‌های تامین و انتقال آب، احداث تصفیه‌خانه‌ها و ایجاد شبکه‌های فاضلاب و فراهم نمودن زمینه تسریع در واگذاری و نصب انشعاب فاضلاب و ایجاد و بهره‌برداری از حداقل ۶۰۰ مجتمع آب‌رسانی تا پایان برنامه چهارم
۲ - توسعه ظرفیت کارفرمایی از طریق:
* تاسیس و ایجاد یک شرکت دولتی توسعه طرح‌های آب و فاضلاب برای ایفای نقش کارفرمایی طرح‌های بزرگ آب و فاضلاب در سطح کشور
توسعه ارتباط با موسسات مالی داخلی و بین‌المللی به ویژه استفاده بیشتر از ظرفیت‌های بانک جهانی و بانک توسعه اسلامی
پشتیبانی و تقویت ظرفیت مهندسین مشاور در جهت تجهیز آنها به دانش و فن‌آوری‌های روز
حمایت و تقویت ظرفیت‌های پیمانکاری مخصوصا از طریق پشتیبانی مالی
فراهم کردن امکان زمینه واگذاری فعالیت‌های بیشتر به بخش خصوصی
۳ - توسعه ظرفیت‌های مدیریتی و منابع انسانی از طریق:
نهایی کردن و پیاده‌سازی ساختار تشکیلاتی شرکت مادر و شرکت‌های زیرمجموعه متناسب با شرایط جدید
اصلاح ساختار نیروی انسانی صنعت از طریق جذب نیروهای متعهد، متخصص و کارآمد و جذب نیروهای مازاد و غیرکارآمد
توسعه آموزش‌های مهارتی و تخصصی ضمن‌خدمت
تقویت توان مدیریتی صنعت از طریق ایجاد انگیزه و آموزش‌های لازم
اصلاح نظام حقوق و دستمزد صنعت آب و فاضلاب و افزایش جاذبه‌های مدیریتی
تهیه اصلاح و تصویب آیین‌نامه‌های استخدامی بخش‌های مختلف صنعت
۴ - اقتصادی کردن فعالیت‌های بخش از طریق:
اصلاح و ساده‌سازی ساختار تعرفه‌ها و تسهیل در ارتباط با مشترکین
واقعی کردن تعرفه‌های خدمات آب و فاضلاب با توجه سند خط مشی
تعیین تکلیف فاصله قیمت تمام‌شده با قیمت فروش خدمات
فراهم نمودن زمینه توسعه حضور بخش خصوصی در تامین و توزیع آب
نهادینه کردن فعالیت بخش خصوصی در تامین و توزیع آب (از جمله شرکت‌های تولید‌کننده آب بسته‌بندی و آب شیرین‌کن‌ها)
اعمال تعرفه‌های مناسب برای انتقال آب از دوردست و آب شیرین‌کن‌ها برای شرکت‌های بزرگ کشور جهت شرب و صنعت
نهادینه کردن و قانومند توزیع آب با تانکر برای روستاهایی که ایجاد تاسیسات آبرسانی برای آنها به هر دلیل اقتصادی نمی‌باشد با کمک بخش خصوصی
تعیین تکلیف زیان انباشته شرکت‌ها و فراهم نمودن زمینه خروج از حالت زیاندهی و ورشکستگی
* تعیین‌تکلیف و قانومند کردن مدیریت پساب و جایگزینی آنها با منابع مناسب آب کشاورزی موجود در حاشیه شهرها (بازچرخانی آب)
تعیین تکلیف اموال و دارایی‌های انتقالی از دستگاه‌های قبلی متولی آب و فاضلاب و همچنین ایجاد شده از محل طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای با استفاده از امکانات ایجاد شده در آیین‌نامه اجرایی بند «الف» ماده ۱۳۳ قانون برنامه سوم و بند «ن» ماده ۷ قانون برنامه چهارم
۵ - توسعه تحقیقات آب و فاضلاب و تهیه استاندارد‌های لازم
- ایجاد ساختار مناسب تحقیقات با پوشش دولتی در بخش آب و فاضلاب
- تهیه و تدوین پیش‌نویس استاندارد‌ها و پیگیری تصویب آنها در کلیه زمینه‌ها
- به کارگیری و بومی‌سازی آخرین فناوری روز دنیا در حوزه اجرا و بهره‌برداری
- توسعه فعالیت‌های تحقیقاتی از طریق همکاری با دانشگاه‌‌ با دانشگاه‌ها و موسسات و مراکز تحقیقاتی
۶ - ایجاد باور همگانی به ارزش و محدودیت منابع آب از طریق:
- معرفی آب به عنوان یک کالای اقتصادی با ارزش و کمیاب
- انتقال اطلاعات صحیح و کامل بخش به دولت و مجلس در جهت تصمیم‌گیری درست و مناسب
- تقویت قوانین مربوط به حفاظت از منابع و تاسیسات آب و فاضلاب و روابط با مشترکان و سایر بخش‌ها
- گسترش فعالیت‌های فرهنگی و تبلیغاتی برای آگاه‌سازی مردم نسبت به محدودیت‌های آب و اهمیت طرح‌های فاضلاب
۷ - الزامات و ضرورت‌های فوری
برای تحقق این برنامه حمایت‌ها و پشتیبانی‌های وزارت نیرو در موارد زیر بسیار حائز اهمیت خواهد بود:
- اصلاح و ساده‌سازی ساختار تعرفه‌ای و واقعی کردن تعرفه آب‌بها و خدمات دفع فاضلاب
- تمیز مابه‌التفاوت قیمت تمام شده و قیمت فروش و جبران زیان انباشته
- تاسیس شرکت دولتی «توسعه طرح‌های آب و فاضلاب»
- اصلاح نظام حقوق و دستمزد و ضوابط استخدامی متناسب با ضرورت توسعه فعالیت‌ها
- تمرکز کلیه امور بخش‌های مختلف صنعت آب و فاضلاب (تامین، انتقال و توزیع آب و جمع‌آوری، تصفیه و دفع فاضلاب) در یک واحد خاص در سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور ترجیحا در دفتر امور منابع آب سازمان مذکور (به طور مستقل)