بهره‌برداری از نخستین طرح سرمایه‌گذاری خارجی در صنعت فولاد

دنیای اقتصاد - مجتمع فولاد جنوب اولین طرح سرمایه‌گذاری خارجی در صنعت فولاد کشور است که زمستان امسال به بهره‌برداری می‌رسد.
پروژه فولاد جنوب که ۵۱درصد سهام آن متعلق به ایرانیان و ۴۹درصد مابقی متعلق به شیعیان هندوستان است، اولین سرمایه‌گذاری خارجی مسلمانان هند در کشور است.این پروژه در منطقه ویژه اقتصادی خلیج‌فارس که به تازگی قطب صنعت فولاد کشور لقب گرفته است، اجرا می‌شود.ظرفیت اسمی این کارخانه ۸۰۰هزار تن است و فاز نخست آن در زمستان امسال با ظرفیت ۲۰۰هزار تن به بهره‌برداری می‌رسد.فاز دوم فولاد جنوب تولید نورد و فاز سوم و چهارم نیز به ترتیب تولید آهن اسفنجی و ورق است.دسترسی به بازارهای حاشیه جنوب خلیج‌فارس، متصل بودن به راه‌آهن سراسری، حضور در کنار جاده ترانزیت بین‌المللی بندرعباس و عسلویه، از مزیت‌های اصلی طرح است.
مشروح گفت‌وگو با «احمد دنیا نور» رییس هیات مدیره شرکت فولاد جنوب را در ادامه بخوانید

گفت و گو با مدیر عامل فولاد جنوب
جزییات اولین سرمایه گذاری مسلمانان هند در صنعت فولاد ایران
در آغاز از جزئیات طرح فولاد جنوب بگویید.
فولاد جنوب، یک شرکت صددرصد خصوصی است که ۵۱درصد سهام آن متعلق به ایرانیان و ۴۹درصد آن متعلق به شیعیان هندوستان است.
این شرکت دو ویژگی مهم دارد. نخست آنکه اولین سرمایه‌گذاری‌ خارجی مسلمانان هند در ایران است و با توجه به اینکه هم‌اکنون ۲۸۰میلیون نفر مسلمان در هند زندگی می‌کنند، پشتوانه محکمی برای شرکت محسوب می‌شود. دیگر آنکه این شرکت،‌ اولین سرمایه‌گذاری هند در ایران پس از پیروزی انقلاب در بخش غیر از نفت و گاز است. همان‌طور که استحضار دارید، استان هرمزگان با برنامه‌ای که وزارت صنایع و معادن دارد قطب فولاد کشور خواهد شد و منطقه ویژه اقتصادی معادن و فلزات نیز محل استقرار صنایع مربوط به فولاد است. مجتمع فولاد جنوب با این که به تازگی به ثبت رسیده اولین کارخانه فولاد استان است که موفق شده ماشین‌آلات خود را وارد بکند و الان در حال نصب ماشین‌آلات است و بالطبع، اولین کارخانه فولاد استان خواهد بود که به بهره‌برداری می‌رسد. ظرفیت اسمی این کارخانه ۸۰۰هزار تن است که شامل: ذوب و تولید شمش ۱۲متری در مرحله اول است و فاز اول آن با ظرفیت تولید ۲۰۰هزار تن شمش امسال به بهره‌برداری خواهد رسید. فاز دوم خط نورد است و تمام ماشین‌آلات این دو فاز خریداری و به ایران وارد شده است. برای فاز سوم و چهارم نیز تولید آهن اسفنجی و تولید ورق است، زمین کارخانه خریداری شده و بررسی‌های اقتصادی و طرح صورت گرفته است و در مرحله انتخاب مشاور هستیم تا بتوانیم ماشین‌آلات لازم را تدارک ببینیم.
در این طرح چقدر سرمایه‌گذاری کرده‌اید؟
ما برای تولید ۸۰۰هزار تن شمش، ۳۰میلیون دلار سرمایه‌گذاری کرده‌ایم ولی تا پایان فاز آخر میزان سرمایه‌گذاری به مرز ۳۰۰میلیون دلار می‌رسد.
منابع مالی این طرح را چگونه تامین می‌کنید؟
ما بر خلاف پروژه‌های دیگری که در حال حاضر مطرح هستند از منابع داخلی استفاده نکرده‌ایم و با استفاده و اتکا به منابع خارجی ماشین‌آلاتمان را خریداری کرده‌ایم و تقریبا نزدیک به ۹۲درصد آن از خارج تامین شده است.
این طرح تاکنون چه مقدار پیشرفت فیزیکی داشته است؟
به‌رغم مشکلات عدیده‌ای که در منطقه ویژه اقتصادی معادن و فلزات داشته‌ایم موفق شده‌ایم طبق برنامه و حتی کمی هم جلوتر یعنی چیزی حدود ۹ الی ۱۱ماه جلوتر از برنامه حرکت بکنیم. در حال حاضر در حال نصب ماشین‌آلات هستیم و امیدواریم تا زمستان به مرحله بهره‌برداری برسیم.
آیا در امور زیربنایی با مشکل خاصی روبه‌رو بوده‌اید؟
بله، منطقه ویژه اقتصادی معادن و فلزات با اینکه توسط وزارت صنایع و معادن در سال ۷۷ و ۷۸ برای استقرار واحدهای صنعتی فولاد طراحی شد، ولی دارای مشکلاتی اساسی است که از آن سال تا به حال نیز مرتفع نشده است. البته به تازگی اقدامات خوبی در راستای حل این مشکلات صورت گرفته است ولی تا رسیدن به وضع مطلوب فاصله زیادی داریم. به عنوان مثال بدیهی است که این منطقه ویژه اقتصادی، مبنا و فلسفه وجودیش معافیت‌های گمرکی و مالیاتی است ولی هنوز برای ما معافیت گمرکی محقق نشده است. منطقه ویژه اقتصادی از ۳سایت شمالی، میانی و جنوبی برخوردار است. سایت جنوبی که صنعتی در آن استقرار نیافته و فقط واحدهای اداری حضور دارند و تعدادی هم انبار، از طرف گمرک به رسمیت شناخته می‌شود ولی سایت‌های میانی و شمالی که صنایع در آنها مستقر هستند از طرف گمرک به رسمیت شناخته نمی‌شوند و ما برای اینکه ماشین‌آلاتمان را ترخیص کنیم مجبور هستیم ضمانت‌نامه مالی بدهیم. این اولین مشکل اساسی منطقه ویژه است که حتما باید مرتفع شود مشکل دوم، نبود امکانات زیربنایی است. به عنوان مثال یک امکان اولیه برای یک واحد صنعتی، راه مناسب دسترسی است. در منطقه جنوب راه وجود ندارد و برای مجتمع فولاد جنوب با هزینه خودمان جاده کشیده‌ایم.
به تازگی برای انتخاب پیمانکاران احداث نیروگاه برق و تامین آب مناقصه برگزار شده و تا به حال این امکانات مهیا نبوده است و ما مجبور شده‌ایم خودمان آب و برق را تهیه کنیم، با اینکه در قرارداد، منطقه متعهد به تامین این امکانات بوده است، تلفن و گاز هم که همچنان موجود نیست و نتوانسته‌اند به ما بدهند. امکانات زیربنایی در منطقه وجود ندارد ولی این منطقه ظرفیت بالایی دارد.
این ظرفیت های بالا کدامند؟
دسترسی به بازارهای حاشیه جنوب خلیج‌فارس، متصل بودن به راه‌آهن سراسری، حضور در کنار جاده ترانزیت بین‌المللی بندرعباس و عسلویه، فاصله ۲۰۰کیلومتری با عسلویه و ۱۰کیلومتری با بندرعباس، وجود ۲بندر بسیار مهم شهیدرجایی و شهیدباهنر به عنوان دروازه‌های ایران در دو طرف شرقی و غربی منطقه ویژه همه پتانسیل‌های خوبی برای منطقه است و اگر امکانات زیربنایی هم محقق شود، منطقه محل مناسبی برای سرمایه‌گذاری فولاد خواهد بود.
با اینکه امکانات زیربنایی منطقه تکمیل نبود، شما چطور ریسک کردید و در آنجا سرمایه‌گذاری کردید؟
اتفاقا شروع کار ما همزمان بود با مباحث هسته‌ای و مناقشات بین‌المللی و تغییر ساختار سیاسی که در ایران اتفاق افتاد و خیلی از دوستان هم در داخل و هم خارج کشور به ما می‌گفتند که کاری که شما دارید انجام می‌دهید خطرناک است. ولی آنها بیشتر با زمینه‌های سیاسی این نظرات را ارائه کردند.
ما از روز اول این اعتقاد را داشتیم که امنیت کامل برای کار وجود دارد و این مناقشه سیاسی هم مانند سایر مناقشاتی است که ایران در گذشته داشته. در مورد امکانات زیربنایی هم ما اعتقاد داشتیم که هیچ وقت آن مدینه فاضله محقق نخواهد بود که همه چیز مهیا باشد. ما در حال حاضر در خارج از کشور سرمایه‌گذاری کرده‌ایم و مشابه همین کارخانه را در کشور دیگری در دست ساخت داریم. به محض خرید زمین در آنجا که قیمتی حدود یک‌پنجم قیمت زمین در ایران داشت، زمین توسط فروشنده که دولت بود، محصور و کارگاه آن تجهیز شد. دفتر کار همراه آب و برق و گاز هم به ما تحویل دارند. حتی مامور نگهبان برای تاسیسات ما گماردند. قطعا در مقایسه ما در ایران مشکلات زیادی داریم. می‌دانستیم که این کار هم مانند کارهای دیگر در ایران باید با زحمات بیشتری پیش برده شود.
اما این ریسک را قبول کردیم زیرا به کشورمان علاقه‌مند و خواهان رشد و پیشرفت صنعتی آن هستیم.
نکته‌ای را از قلم انداختم و آن این که در خرید زمین، طبیعی آن است که زمین را در سطح صفر تحویل دهند و علاوه بر آن در تقسیم‌بندی در مناطق اقتصادی یا مناطق آزاد ویژه صنایع را در نقاط مناسب تقسیم و تفکیک می‌کنند.
به ما هم بخشی را داده بودند که برای صنایع فولاد بود. اما بعد از این که زمین را به ما تحویل دادند پس از ۴ ماه آمدند گفتند نقطه صفر زمین ۵/۳ متر بالاتر از چیزی است که ما به شما تحویل داده‌ایم. یعنی سطح ۵ هکتار زمین را باید ۵/۳ متر بالا بیاوریم و این هزینه‌ای سرسام‌آور برای ما داشت.
در عین حال زمین از نظر ساختار زمین‌شناسی فاقد استعداد استقرار صنایع بود.
در جریان عملیات خاک‌برداری، بولدوزر با کابین در زمین فرو رفت. هنگامی که تحقیق کردیم دیدیم این زمین تا عمق ۱۲ متری لجن است و اصلا نمی‌شود در آن کار کرد.
کارخانه فولاد بیش از ۲۰۰ تن وزن دارد در حالی که یک بولدوزر ۶ تن وزن دارد و ما مجبور شدیم تا عمق ۹ متری به جای خاک‌برداری سنگ‌ریزی کنیم، سنگ‌ها را از بیرون استان بیاوریم. شست‌وشو دهیم و بسترسازی کنیم و مبلغ بسیار سرسام‌آوری به ما خسارت وارد شد. ولی دیگر جایی برای عقب‌نشینی نداشتیم. البته از این موضوع هم مسوولان منطقه ویژه و هم مسوولان «ایمیدرو» اطلاع دارند و از منطقه دیدن کردند.
نرخ بازگشت سرمایه در این پروژه چقدر است؟
در بدبینانه‌ترین وضعیت تصور می‌کنیم ظرف ۳ سال سرمایه ما بازگردد. یعنی چیزی نزدیک به ۴۰درصد.
در واقع پیش‌بینی کرده‌ایم نزدیک به ۴۰درصد از فروش محصولاتمان سود ببریم، تسهیلات بانکی را هم از ایران نگرفته‌ایم که بخواهیم با نرخ بانکی ایران مقایسه کنیم.
ما با ۲/۳درصد بهره ماشین‌آلات خریداری کردیم و بعد از تحولات و اتفاقات سیاسی که اتفاق افتاد یک مقدار ایران در موقعیت‌های ریسک قرار گرفت و نرخ بهره ما بالاتر رفت ولی همچنان از وام ارزان خارجی با بهره زیر ۸درصد برخوردار هستیم.
قاعدتا برای احداث یک کارخانه فولاد مواد اولیه رکن اصلی را بازی می‌کند و شما در فاز اول تولید شمش خواهید داشت. مواد اولیه‌تان را از کجا تامین می‌کنید؟ از داخل یا خارج؟
تا فاز سوم‌مان که تولید آهن اسفنجی است و هنوز به بهره‌برداری نرسیده است مجبور هستیم که از آهن قراضه وارداتی استفاده کنیم. در حال حاضر برای فاز اولمان ماشین‌آلات را خریداری کرده‌ایم و با توجه به دسترسی به شبکه ریلی و بازارهای خلیج‌فارس و امکانات استفاده از اسکله اختصاصی فولاد و اطلاعاتی که از بازارهای جنوبی داریم، این مواد در دسترس است. اتفاقا بعضی از دوستان اعتقاد دارند که آهن قراضه در بحران است و در کشور یافت نمی‌شود ولی من چنین اعتقادی ندارم آهن قراضه با توجه به اطلاعات و پیشنهادهایی که برای ما می‌آید و بازدیدهایی که داریم وجود دارد و بنگاه‌های اقتصادی مشکل مالی در خرید آن دارند.
آیا دولت امکانات مشاوره‌ای یا تخصصی در اختیار شما گذاشته است؟
تا امسال ما با داخل ارتباط چندانی نداشتیم و خیلی بی‌سر و صدا کارمان را انجام داده‌ایم اما به یکباره امسال مورد توجه سازمان صنایع و معادن استان و خانه صنعت و معدن استان قرار گرفتیم، دولت و نماینده دولت در استان جناب آقای دکتر شیخ‌الاسلامی استاندار محترم طرح ما را مورد توجه قرار دارند و واحد نمونه صنعتی استان شده‌ایم.
در واقع به خاطر پیشرفتی که داشتیم و اینکه از برنامه زمانبندیمان برخلاف خیلی از واحدهایی که در حال کار هستند، جلوتر هستیم، به عنوان واحد نمونه انتخاب شده‌ایم.
در حال حاضر به عنوان کارآفرین برتر انتخاب شده‌ایم ما بیشتر همت خودمان را بر این مساله گذاشتیم که به صورت خودجوش و مستقل کار کنیم و اگر نیاز به اطلاعاتی داریم از منابع خارجی استفاده کنیم.
فقط در زمینه خاک و زمین‌شناسی و ساختمان از مشاوران دانشگاه صنعتی اصفهان استفاده کرده‌ایم.
فولادسازی را در ایران چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا برنامه و طرح توسعه خاصی برای آینده دارید؟
طرح توسعه ما بسیار بزرگ است مثل تولید ۸۰۰هزار تن آهن اسفنجی و تولید ۸۰۰هزار تن شمش و تصور می‌کنم در حد توانمان طرح خوب و قابل‌توجهی باشد.
در حال حاضر سالانه نزدیک به ۱۱میلیون تن در کشور تولید فولاد داریم و تا پایان برنامه چهارم این رقم باید به ۲۱میلیون تن برسد.
تقریبا نزدیک به ۸درصد از این برنامه برعهده ما است. فکر می‌کنم تا ۲۱میلیون تن هم اگر برسیم باز هم کشور ما برای فعال شدن در بازارهای جهانی فولاد، پتانسیل دارد.
مصرف ما و مصرف کشورهای همسایه ما بسیار بالا است و فکر می‌کنم اگر دولت برنامه صحیحی را برای واردات شمش یا توسعه واحدهای تولید شمش به کار ببندد، واحدهای نوردمان از بحران خارج خواهند شد.
با توجه به ارزیابی شما آیا تولید نورد اقتصادی است؟
در حال حاضر که خیر، حتی ما واحد نوردمان را با اینکه ماشین‌آلاتش را خریده‌ایم در فاز یک نصب نکرده‌ایم در صورتی که طبق برنامه باید این کار را می‌کردیم ولی صرف نمی‌کند این کار را انجام بدهیم.
ما چون هزینه حمل شمش نداریم، ۲۰ الی ۳۰هزار تومان در هر تن جلو خواهیم بود.
چون شمش در کارخانه خودمان تولید خواهد شد، ولی باز هم این ریسک را نمی‌کنیم. در حال حاضر نورد در کشور ما مقرون به صرفه نیست.
ولی با توجه به برنامه‌ریزی‌هایی که سازمان توسعه و نوسازی معادن (ایمیدرو) دارد تصور می‌کنم واحدهای ذوبی که در حال راه‌اندازی در کشور هستند ظرف ۴ الی ۵سال آینده از بحران خارج شوند و شمش یک مقداری با قیمت عادلانه‌تری در بازار عرضه شود.
شما محصولاتتان را صادر خواهید کرد یا اینکه در داخل به فروش می‌رسانید؟
هدف ما صددرصد بازارهای خارجی هستند.
آیا بازار صادراتی خود را شناسایی کرده‌اید؟
بله، در حال حاضر شرکت‌های عربی رسما به ما اعلام کرده‌اند که آماده هستند به مدت یک‌ سال محصولات ما را پیش‌خرید بکنند و پولش را هم نقد بپردازند و ما هم نامه‌هایشان را به بعضی از مراجع رسمی داده‌ایم. علت اینکه نمی‌خواهیم بازار داخلی داشته باشیم، چند دلیل دارد. یک دلیل آن عدم پرداخت صحیح تعهدات توسط شرکت‌های نورد است، این شرکت‌ها چون بحران دارند پول را مدت‌دار می‌خواهند بپردازند و این مقرون به صرفه نیست به همین دلیل هدف ما بازارهای خارجی است. ما امیدوار هستیم سازمان توسعه و نوسازی معادن به عنوان متولی فولاد و معادن در کشور توجه بیشتری به منطقه ویژه داشته باشد. به هر حال با شعار ایجاد منطقه ویژه وارد پایه‌گذاری این منطقه شده‌اند و در ایجاد امکانات زیربنایی این منطقه باید فعال شوند. من تصور می‌کنم اگر فولادسازها در یک نقطه متمرکز شوند بهتر از این است که به صورت پراکنده باشند به خصوص واحدهای بزرگ و امیدوار هستیم که این کار با یک برنامه‌ریزی دقیق و صحیح پیش برود.
نکته دیگری که لازم به ذکر است دو ویژگی طرح ما است که احساس می‌کنم برای صنعتگران دیگر کشور قابل توجه باشد. در درجه اول ما زیاد به صنایع غربی متصل نشدیم و ماشین‌آلات‌مان را از هندوستان خریداری کردیم و فقط قطعات الکترونیکی‌مان غربی است به همین دلیل قیمت تمام شده این ماشین‌آلات برای ما خیلی ارزان‌تر از سیستم‌های غربی در آمد و به این مساله پاسخ مثبت هم داده است، هم در تجربه و هم در دنیا، به هر حال شما می‌بینید که در کشورهای شرقی و جهان سوم به خصوص هندوستان در صنعت فولاد دنیا حرفی برای گفتن دارند و ماشین‌آلات‌شان جوابگو بوده است و قیمت تمام شده کارخانه ارزان می‌شود. این مساله را به همکاران خودم توصیه می‌کنم و خواهشمندم کسانی که می‌خواهند واحد فولاد ایجاد بکنند فقط به دنبال سیستم‌های غربی گران‌قیمت نروند، به هر حال ارزی است که از کشور خارج می‌شود و هرچقدر که بتوانیم در مصرف آن صرفه‌جویی بکنیم به نفع خودمان است.
فولاد شما نسبت به واحدهای دیگر چقدر ارزان‌تر تمام شده است؟
چیزی کمتر از یک سوم، یعنی اگر شما یک واحد ۸۰۰ هزار تنی را در هر کجای این مملکت بخواهید احداث کنید چیزی نزدیک به ۹۰میلیون دلار باید سرمایه‌گذاری کنید و دلیلش هم این است که ما منابع سازنده را پیدا کرده و ماشین‌آلات‌مان را ارزان‌تر خریداری کرده‌ایم و به سراغ کشورهای غربی نرفته‌ایم. تولید فولاد و شمش تکنولوژی پیچیده‌ای نیست که ما مجبور باشیم از غربی‌ها کمک بگیریم، کشورهایی مانند: هندوستان، چین و روسیه ماشین‌آلات مورد نیاز را دارند و به راحتی عرضه می‌کنند.
آیا کارخانه فولاد شما اولین کارخانه فولادی است که به سبک شرقی در ایران احداث می‌شود؟
بله، اولین است اما موازی با ما ۲ الی ۳ کارخانه دیگر هم در حال کار هستند. اینکه قیمت تمام شده کارخانه ارزان باشد، بسیار مهم است. در حال حاضر بسیاری از شرکت‌های دولتی به خصوص الان که بحث عرضه سهام آنها مطرح است، قیمت تمام شده بالایی دارند و قیمت‌گذاری سهام آنها کمی با مشکل مواجه شده است، چرا که حجم نیروی انسانی زیادی در زمان ساخت در آنها متمرکز شده است و مدت زمان ساخت و معطل بودن سرمایه‌گذاری اثر بسیار منفی بر این موضوع دارد.
همچنین خرید از منابع گران قیمت و صرفا خوشنام قیمت را بالا می‌برد.
انتخاب مشاورانی که فقط دارای نام هستند، قیمت را بالا می‌برد و ما دقیقا نقاط مقابل این مسائل را انتخاب کرده‌ایم. مشاورانمان را از بین افراد خوب و تحصیل کرده در دانشگاه‌های کشور انتخاب کردیم نه شرکت‌های خوش‌نام خارجی، ساخت یک کارخانه ۲۰۰ تنی ذوب فولاد ظرف یک سال اصلا عملی نیست ولی ما این کار را داریم انجام می‌دهیم و اگر امسال به پایان برسد، یک سال و چند ماه بیشتر صرف ساخت این کارخانه نشده است. ما ابتدا ماشین‌آلاتمان را خریداری کردیم و بعد زمین محل احداث کارخانه و بعد از اولین کلنگ زدن پس از ۹ ماه، ماشین‌آلاتمان را در سایت نصب کردیم در حالی که در همسایگی ما شرکت‌های مشابهی هستند که ۷ الی ۸ سال است و تاسیس شده‌اند و با هزینه بسیار بالایی هم تا این مرحله آمده‌اند ولی هنوز موفق نشده‌اند حتی ماشین‌آلاتشان را خریداری یا گشایش اعتبار کنند.
این مسائل قیمت تمام شده را خیلی بالا می‌برد و قطعا هم از منابع غربی استفاده می‌کنند زیرا دولتی هستند و نگرانی تامین منابع ندارند. از مشاوران بسیار گران استفاده می‌کند و در نتیجه برگشت سرمایه آن طولانی‌تر می‌شود. یعنی می‌توان گفت یک کارخانه دولتی با همان ظرفیت، قیمتش حداقل حدود ۵۰درصد گران‌تر از نمونه مشابه یک کارخانه خصوصی خواهد بود به همین دلیل بخش خصوصی دیگر رغبتی برای خرید کارخانه‌های گران ندارد.
خواهشی که از دوستان و همکاران صنعتگرم دارم این است که زیاد بر نام شرکت تمرکز نکنند و به سراغ تکنولوژی بروند و تکنولوژی را شناسایی کنند و نمونه‌هایی را که حتی شرکت سازنده مشابه وارد کار می‌کند را بگیرند و دیگر اینکه به سرعت عمل توجه داشته باشند، سرعت عمل بر قیمت تمام شده اثر مستقیم می‌گذارد و اگر کند پیش برویم عملا توجیه اقتصادی نخواهیم داشت. مساله دیگر این است که قبل از اینکه به مسائل حاشیه‌ای بپردازند به اصل کار بپردازند. ما روزی که ماشین‌آلاتمان را خریداری کردیم، زمین نداشتیم و نمی‌دانستیم که در چه جایی می‌خواهیم این زمین را بخریم، اول ماشین‌آلات را خریدیم و بعد به سراغ زمین رفتیم و در آخر به سراغ مسائل ساختمانی رفتیم.
آیا احداث واحدهای ۸۰۰هزار تنی بدون در نظر گرفتن لوکیشن و موقعیت جغرافیایی، اقتصادی است؟
دولت در این کار قطعا زیاد به مقوله اقتصادی بودن یا نبودن توجه ندارد و به لحاظ بحرانی که در کارخانه‌های نورد وجود دارد، می‌خواهد به صورت منطقه‌ای یک مقداری این بحران‌ها را کنترل کند و با توجه به پراکندگی شرکت‌های نورد در کشور تصور می‌کنم که این کار مقرون به صرفه باشد.