گزارش نوسان یکساله سکه و ارز در بازار ایران

مسعود رضا طاهری_سیاستگزاران پولی کشور در حالی طبق رسم هر ساله در شهریور ماه دور هم جمع می‌شوندکه در این ماه قیمت‌ها در بازار ارز و سکه رکوردهای تاریخی خود در اوج را دوباره تکرار کرده و هنوز هم درمان دردهای نظام بانکی و پولی کشور به مسکن‌های مقطعی محول می‌شود.

تقریبا از سال گذشته بانک مرکزی دو بار معاون ارزی خود را تغییر داده و آزمون و خطاهای هر یک در حوزه کنترل بازار ارز و مقابله با رانت خواری و رانت جویی ارزی برای دیگری البته درس مهمی به همراه نداشته است.در این مسیر اگر حرکتها و نو آوری‌هایی نیز با نیت مثبت به کار گرفته شده به دلایلی نتیجه مطلوبی به همراه نداشته است.
بر اساس برخی برآوردها از مهر ماه ۸۹ تا کنون رقمی در حدود۴۰ میلیارد دلار ( ۴۰ هزار میلیارد تومان ) از محل مابه التفاوت نرخ مرجع و نرخ بازار آزاد دلار رانت در جامعه توزیع شده است.این که این میزان پول از دارایی کشور به جیب چه کسانی رفته جای سوال دارد. اما پیامد بی‌توجهی به سیاستهای علمی اقتصادی، در کنار فشارهای ناشی از تبلیغات و تحریمهای غرب علیه ایران از یک سو و پا فشاری بر برخی سیاستهای وزارتخانه‌ای از سوی دیگر موجب موازی کاری‌های فراوان درعرصه فعالیتهای بازار ارز شده که دامن زدن به برخی از نگرانی‌ها را سبب گشته و بازارارز همچنان در غیاب بازارهایی همچون یک بورس سهام مطلوب، فضای کسب و کار منطقی، تولید با بهره‌وری بالا و بانکهایی بانرخ بازدهی قابل قبول درمقابل انتظارات تورمی جامعه، همچنان مامن و پناهگاه سرمایه گذاران است. در این روزگار چه بسیار خانه‌هایی را می‌توان یافت که دلار و سکه در جوف متکا یا گاو صندوقهای خانگی آنها برای روزهای مبادا پنهان شده باشد.چرا این پولها به بانکها بر نمی‌گردد. این نگرانی از سر چیست؟
بر اساس گفته‌های مدیر کل اقتصادی بانک مرکزی ماندگاری سپرده‌ها در سیستم بانکی از ۹/۳۰ ماه به ۹/۲۹ ماه کاهش یافته است. به گزارش دنیای اقتصاد در ۷ شهریور امسال ابوالفضل اکرمی افزایش نرخ تورم در چند ماه اخیر را در کاهش ماندگاری سپرده‌ها تاثیر گذار دانسته است.
همچنین بر اساس تازه ترین آماربانک مرکزی در ۳ ماهه اول امسال پایه پولی ۵/۵ درصد،ضریب فزاینده پولی بیش از ۶/۴ درصد و نرخ رشد نقدینگی ۷ درصد افزایش نسبت به ماه پایانی سال ۹۰ ثبت کرده است. میزان نقدینگی در این ایام بیش از ۳۷۶ هزار میلیارد تومان است که نشان می‌دهد کشور به سرعت مسیر خود به سمت تورم‌های بالا را طی می‌کند.
گزارش دیگری با توجه به بخشنامه‌های بانک مرکزی نشان می‌دهد که در تیر و مرداد امسال مقررات ارزی کشور تقریبا هر ۳ روز یکبار تغییرات داشته‌اند.
مقایسه نرخ رشد قیمتهای ارز و سکه در ۱۲ ماه منتهی به شهریور امسال
بررسی قیمت‌های موجود در جدول تهیه شده برای دلار آمریکا، یورو، پوند انگلیس، سکه بهار ازادی طرح جدید، نیم سکه و ربع سکه و همچنین قیمت هر گرم طلای ۱۸عیار و قیمت اونس جهانی طلا تا ۴ شهریور امسال نشان می‌دهد که قیمت طلا در بازارهای جهانی از پایان شهریور سال ۹۰ نسبت به ۴ شهریور امسال تنها ۸ دهم درصد افزایش داشته است.قیمت جهانی طلا در بالاترین قیمت در۱۰ روز اول اسفند ماه ۹۰ تا ۱۷۸۰ دلار نیز پیش رفته بودو دوباره به زیر ۱۷۰۰ دلار بازگشته است.
این میانگین رشد ۱۲ ماهه ۸ دهم درصدی برای قیمت جهانی طلا در حالی است که درهمین شرایط قیمت دلار در بازار داخلی ۷۲ درصد افزایش نشان می‌دهد. قیمت دلاردر روزهایی از همین تابستان تا ۲۲۳۰ تومان هم بالارفت. که نرخ رشد بالاتری را نیز می‌توان برای آن هم نسبت به قیمتهای پارسال به دست آورد. در همین دوره سکه تمام بهار طرح جدید نزدیک به ۴۰ درصد افزایش قیمت ثبت کرده است.
این وضعیت نشان میدهد که تورم موجود در بازارهای بین المللی و انتظارات تورمی در بازار داخلی سنخیتی با هم ندارد..در این میان فارغ ازبی میلی سرمایه گذاران داخلیه تزریق منابع مالی خود به بازار سرمایه، نرخ غیر واقعی دلار در بازار داخلی با توجه به تفاوت تورم آمریکا و ایران طی سالهای گذشته همچنان مزید علت است. ارز تا زمان بر طرف نشدن تمامی نگرانی‌های سیاسی و اقتصادی محلی برای کاسبی و حفظ ارزش ریال باقی خواهد ماند. در روزهای مورد بررسی نرخ مرجع دلار با نرخ بازار آزاد آن بیش از ۷۹ درصد و بیش از ۹۷۰ تومان فاصله دارد.
بارزترین تلاشها طی یک سال گذشته برای سروسامان دادن به بازار ارز و سکه شامل ثبت نام تقریبا ۱۰ میلیون سکه به صورت پیش فروش برای بازه‌های زمانی ۴ ماهه، ۶ ماهه و بیشتر بوده است. براساس بر آوردها بانک مرکزی تقریبا ۷۲ تن طلا از ذخایر ارزی خود را آماده فروش در بازار به قیمت کمتر از میزان بازار کرد. بر اساس آخرین آمار ۴/۵ هزار میلیارد تومان نقدینگی با عاملیت بانک ملی از میان مردم مشتاق داشتن سکه، جمع شد که در کنار برخی تحرکات در بازار ارز نقدینگی زیادی از بازار جمع شد. هنوز نیز تا اواسط پاییز تاثیر تحویل سکه‌های ثبت نامی بر افت تقاضا در بازار سکه موثر واقع خواهد شد.
در همین روزها که اتفاقا رییس کل بانک مرکزی از افت بیشتر قیمت سکه سخن می‌گوید،با توجه به قیمت اونس ۱۶۹۰ دلاری و دلارتقریبا ۲۱۷۵ تومانی، ارزش واقعی طلای خالص موجود در سکه بیش از ۸۶۰ هزار تومان است. این میزان بدون احتساب مالیات بر ارزش افزوده و حق الضرب و سایر کارمزدها ی رایج بانک مرکزی از جمله بیمه و حمل و نقل و غیره در نظر گرفته شده است. این در حالی است که قیمت سکه از این منظر در شرایط عادی پتانسیل افزایش هم دارد.
قیمت فعلی سکه در بازار آزاد در این روزها ۸۴۰ هزار تومان است که زیر ارزش واقعی معامله می‌شود.
در یک سال گذشته مرتبا مسوولان به دادن هشدار نسبت به زیان مردم در این بازار روی آوردند. در مهر ماه پارسال از سخنان رییس کل بانک مرکزی مبنی بر درهم شکستن افزایش نرخ دلار گرفته تا تزریق مداوم دلار به بازار، اولتیماتوم بانک مرکزی برای کاهش قیمتها، تمرکز بر تغییر و افزایش نرخ سود بانکی به عنوان راه علاج بازارارز، کاهش سهمیه ارز مسافری و زمزمه دریافت مالیات از صرافی‌ها وتا دور‌های بعدی مداخله بانک مرکزی در بازار ارز مرتبا قیمت ارز و سکه را به نوسان واداشت.
در آبان ماه دوباه زمزمه تغییر سهمیه ارز مسافری نهایتا منجر به افت سهمیه آن از ۲۰۰۰ دلار به ۱۰۰۰دلار شد که تنها در هر سال شمسی یک بار می‌شد از آن استفاده کرد. در این ماه سیاستهای ارزی بانک مرکزی بازهم دچار تغییرات شد. در همین ماه خبر آمد که در ۶ ماه اول سال ۹۰ تنها ۳ درصد اوراق مشارکت فروش رفته است.
در آذر ماه که ماه جنجالی بازار ارز و سکه است فروش سکه با نرخ دولتی در بانکها وارد مرحله جدی خود شده بود. در این روزها حتی شرایطی پیش آمد که اگر کسی در اوایل صبح ۵ سکه تمام بهار ازادی از بانک ملی دریافت می‌کرد می‌توانست ساعات بعد با فروش آنها در بازار حداقل ۴۰۰ هزار تومان سود ببرد. در پایان این ماه خبر آمد که امارات مسیر نقل و انتقال ارز را بسته است و وزیر صنعت، معدن و تجارت نیز با اذعان به این مشکل، امارات را به کاهش معاملات تجاری تهدید کرد و این مشکل تقریبا با سرعت رفع و رجو شد.
اول دی ماه پیش فروش سکه آغاز شد و در مرجله اول سکه‌ها با نرخ ۵۴۶ هزار تومان برای سر رسید ۴ ماهه و شرط دریافت ۵ درصد مالیات بر ارزش افزوده هنگام تحویل به مردم ارائه شد. با استقبال سرد از این ثبت نام‌ها درمراحل اول و ادامه افزایش قیمتها در بازار، باردیگر خبر استعفای بهمنی که معمولا با تکذیب وی مواجه می‌شد بر سر زبانها افتاد و البته در بازار ارز هم واکنش داشت.در دی ماه برخورد‌های قهری با دلالان ارز چند روزی فضای بازار را ملتهب کرد. ادامه تلاشهای بهمنی برای افزایش نرخ سود بالاخره به بار نشست و در نیمه بهمن ماه نرخ سود آزاد شد و بانک‌ها مجاز شدندبه سپرده‌ها تا ۲۰ درصد سود بپردازند. در هشتم این ماه بهمنی نرخ دلار آمریکا را ۱۲۲۶ تومان اعلام کرد و با بیان اینکه این نرخ توسط همکاران وی در بانک مرکزی محاسبه شده اعلام کرد که صرافان نیز باید فقط بر اساس این قیمت از مردم ارز بخرند و با همین قیمت با یک درصد بیشتر به مردم دلار بفروشند. این امر البته اجرا نشد و فعالیت صرافان عملا تا ۴۵ روز با وقفه شدید مواجه شد.
در ادامه جریانات بازار ارز و سکه پیش فروش سکه متوقف شد و از این به بعد بانک مرکزی چند ضرب الاجل برای استفاده از گواهی سپرده با سود ۲۴ درصدی به جای دریافت اصل سکه تعیین کرد. بانک مرکزی البته خرید نقدی سکه را نیز در دستور کار خود قرار داد تا در همان شعبه با درصدی سود سکه ثبت نام شده را از مردم بازخرید کند. این سیاست البته با توجه به نرخ بالاتر بازار و به ویژه انتظار افزایش بیشتر قیمت، جواب نداد. در اوایل اردیبهشت میزان ارز مسافری بازهم کاهش یافت و در نهایت در اوایل مرداد ماه برای همیشه تخصیص آن با اعلام اینکه سالانه ۵ میلیارد دلار هزینه بر دوش بانک مرکزی می‌گذارد متوقف شد.در این میان با وجود رد و تکذیب از سوی مقامات بانک مرکزی سهمیه ارز دانشجویی هم با مشکلات زیادی دست به گریبان است.
بازار ارز و سکه در سال گذشته تا به امروز تقریبا تمامی آنچه را که امکان پذیر بوده به خود دیده است. آخرین تلاشها برای سهمیه بندی ارز با ۱۰ اولویت برای کالاهای وارداتی و استفاده از ارز دولتی ۱۲۲۶ تومانی و در نهایت تعیین ۳ اولویت اول برای دریافت آن پایان یافته است. در این روزها البته برخی وعده‌ها برای راه‌اندازی بازار آتی ارز راه به جایی نبرده اگرچه وعده‌های مسوولان در درجه اول با مقاومت متولی مخالف بازار پول و بعضا به دلیل خوشبین نبودن کارشناسان به نتایج مثبت آن، هنوز در پرده ابهام است. در ایران بی سابقه ترین سیاستهای ارزی و پولی طی یک سال گذشته اتفاق افتاده است. همه آنچه بر شمرده شد شاید تمامی اتفاقات نباشد اما به گفته برخی صاحب نظران سیاستهای پولی هم بالاخره تا جایی کارایی دارند.شاید در جعبه کمکهای اولیه نوشداروهای تاریخ گذشته راه به علاجی نبرد اما شاید بتوان از دیپلماسی بین المللی اخیر ایران در برگزاری موفق کنفرانس سران غیرمتعهدها در تهران برای بازار ارز کشور بهره گرفت.