چشم‌انداز توسعه پایدار شرق ایران - ۲۴ اسفند ۸۵

بخش پایانی

دکتر غلام‌حیدر ابراهیمبای سلامی عضو هیات علمی دانشگاه تهران

مقدمه: بررسی ابعاد نظام اجتماعی ایران با توجه به شاخص‌های متعددی که برای سنجش پیشرفت و عقب‌ماندگی در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع ترسیم شده است، نشان می‌دهد که جامعه ایران به‌رغم پیشینه تمدنی و استعدادها و منابع غنی به دلایل گوناگون در مقایسه با کشورهای توسعه یافته کنونی جامعه‌ای در حال توسعه تلقی می‌گردد. توسعه نیافتگی در محدوده جغرافیایی این جامعه در برخی از مناطق بیشتر از مناطق دیگر است. شرق کشور در دویست سال گذشته از فرآیند توسعه عقب مانده است. در پی تحولات اخیر ملی و بین‌المللی در فاصله سال‌‌های ۸۴-۱۳۷۵ تعدادی از طرح‌ها و پروژه‌های راهبردی، زیربنایی و امنیتی در این منطقه در حال اجرا است به طوری که چشم‌انداز امیدوارکننده‌ای برای پویش و توسعه مجدد و احیای تمدن شرق به وجود آورده است. بخش نخست این مطلب دیروز با عنایت به دلایل تاریخی عقب‌ماندگی وتوسعه‌نیافتگی مناطق شرقی کشورمان و نقش موثر که احداث زیربناهای ساختاری در این منطقه مخصوصا راه‌آهن دارد، منعکس شد و امروز دنباله آن ... توسعه زیربناها و سرمایه‌گذاری در شرق کشور

تسهیل حمل ونقل بین‌ ایران و افغانستان و در آینده بین این دو کشور و جمهوری خلق چین و هندوستان.

اتصال کشور افغانستان به آب‌های آزاد و تسهیل در ارتباط غرب چین به خلیج‌فارس و تسهیل در ارتباط شبکه ریلی هند و پاکستان به اروپا. توسعه شبکه ریلی سراسری افغانستان طبق استانداردهای ایران و اروپا. افزایش ضریب امنیتی در دو سوی مرز شرق کشور با ارتقای سطح زندگی مردم.

ارتقای سطح زندگی مردم شرق کشور ایران و کاهش قاچاق مواد مخدر و تقویت کشت جایگزین در افغانستان

افزایش امکان سرمایه‌گذاری در معادن ایران و افغانستان و تسهیل حمل سنگ آهن و گندله به کارخانه ذوب‌آهن خراسان در نیشابور و اصفهان و امکان احداث کارخانجات احیای مستقیم آهن در شرق کشور. ایجاد زمینه اشتغالزایی مستقیم و غیرمستقیم حداقل ۲۰۰۰۰نفر در دو سوی مرز ایران و افغانستان با سرمایه‌گذاری‌های معدنی و توسعه تولید و تجارت بین دو کشور.

ب) شبکه راه‌ها:

۱ - طرح احداث بزرگراه باغچه به تربت حیدریه

بزرگ‌ترین جریان حمل و نقل جاده‌ای کشورهای شمالی (آسیای میانه) به سوی آب‌های آزاد جهان و اتصال استان‌های سیستان و بلوچستان، هرمزگان، یزد، کرمان و اصفهان و خراسان جنوبی به مشهد از طریق مسیر تربت حیدریه به باغچه انجام می‌شود و از سوی دیگر به دلیل جاذبه‌های زیارتی، گردشگری و اقتصادی شهر مشهد به لحاظ وجود بارگاه حضرت علی‌بن موسی‌الرضا (ع) در تمام اوقات خیل عظیم مسافران و زائران از اقصی نقاط کشور از مسیر تردد می‌کنند به گونه‌ای که در سال ۱۳۸۳ روزانه به طور میانگین تردد قریب به ۳۰۰۰۰ دستگاه اتومبیل به ثبت رسید. این محور ۹۰ کیلومتری به دلیل وضعیت توپوگرافی و تپه ماهورهایی که تقریبا سراسر منطقه را در بر گرفته است از جاده‌های صعب‌العبور کشور محسوب می‌شود.

طرح احداث «بزرگراه‌ باغچه به تربت حیدریه» در زمان بررسی لایحه بودجه سال ۱۳۸۰ به پیشنهاد نگارنده این سطور در کمیسیون‌های عمران و تلفیق مجلس شورای اسلامی به‌رغم مخالفت دولت به تصویب رسید.

۲ - طرح تسهیل حمل و نقل از مرزهای شرقی کشور

بعد از حادثه ۱۱ سپتامبر سال ۲۰۰۱ میلادی (شهریور ۱۳۸۰) در آمریکا و سقوط حکومت طالبان در افغانستان اهمیت تسهیل در امر ترانزیت کالا و حمل و نقل به کشورهای شرقی به ویژه افغانستان بیش از پیش آشکار شد. جهت این امر مهم نیاز به توسعه زیربناها به خصوص احداث راه‌آهن و اصلاح راه‌ها ضرورت پیدا کرد.

استان‌های خراسان و سیستان و بلوچستان با مرز طولانی مشترک با افغانستان از شاخص‌های مناسب زیربنایی برخوردار نبودند و در هنگام بررسی لایحه بودجه سال ۱۳۸۱ این امر در کمیته اقتصادی و کمیسیون تلفیق مجلس شورای اسلامی مورد بحث واقع شد و «طرح تسهیل حمل‌ونقل از مرزهای شرقی کشور» با ۲۰۰میلیارد ریال اعتبار پیشنهاد و به تصویب رسید و تا سال ۱۳۸۳ برای هر سال با همین میزان اعتبار تصویب شده است. با این طرح که از نظر رویکرد ویژه عمرانی به شرق کشور در نوع خود در سطح کشور کم‌نظیر است و موجبات احداث و توسعه زیربناها را فراهم آورده است اعتبار پروژه‌های ذیل تامین می‌شود.

الف: احداث راه‌آهن و بهسازی و آسفالت راه‌های استان خراسان (۱۲۰میلیارد ریال در سال).

۱ -راه‌آهن تربت حیدریه - سنگان - هرات با اعتبار ۱۰۰میلیارد ریال در هر سال.

۲ -بهسازی و روکش آسفالت راه تربت حیدریه- رشتخوار- خواف- تایباد با اعتبار ۶میلیارد ریال در سال.

۳ -بهسازی و آسفالت راه خواف- قائن (ابراهیم‌آباد)- تایباد- دو غارون با اعتبار ۷میلیارد ریال در سال.

۴ -بهسازی و آسفالت راه فریمان- تربت جام- تایباد- دو غارون با اعتبار ۷میلیارد ریال در سال.

ب: بهسازی و آسفالت راه‌های استان سیستان و بلوچستان (۷۰میلیارد ریال در سال)

۵ -بهسازی و آسفالت راه زاهدان- خاش هر سال ۳۰میلیارد ریال.

۶ -بهسازی و آسفالت راه چابهار- نیک‌شهر- ایرانشهر هر سال ۳۰میلیارد ریال.

۷ -احداث و بهسازی راه زابل- میلک هر سال ۱۰میلیارد ریال

۳ - طرح احداث راه دو غارون به هرات

بعد از سقوط حکومت طالبان دوران انقطاع دیرپای مناسبات مردمی ایران و افغانستان به پایان رسید و ضرورت احداث مهم‌ترین راه ارتباطی بین دو کشور بیش از پیش هویدا شد.

«راه دو غارون به هرات» به مسافت ۱۲۳کیلومتر با اعتبارات طرح کمک به بازسازی افغانستان تحت عنوان توسعه محورهای ترانزیت زمینی ایران به افغانستان» با عرض ۱۱متر تا سال ۱۳۸۳ احداث گردید.

علاوه‌بر شهر هرات این راه امکان اتصال به شاهراه ۲۸۰۰کیلومتری افغانستان را ممکن می‌سازد.

شاهراه مذکور که اصلی‌ترین راه ارتباطی افغانستان است از بخش تور غندی (مرز این کشور با ترکمنستان) آغاز شده و با عبوراز هرات از طریق جنوب به سمت قندهار ادامه مسیر می‌دهد و از قندهار به کابل امتداد می‌یابد و از آنجا به سمت مزارشریف در شمال کشور طی مسیر نموده با دو شاخه انشعابی به ازبکستان و تاجیکستان متصل می‌شود.

ج- شبکه‌های انرژی صنعتی

پیشرفت تکنیکی یکی از مولفه‌های توسعه است و با شاخص‌های مختلف سنجیده می‌شود که رایج‌ترین آنها میزان مصرف سرانه انرژی مکانیکی به عنوان یک شاخص معتبر ترمودینامیک است.

(ابراهیمبای سلامی، ۵۳۶-۵۱۱، ۱۳۷۳) در جامعه کنونی به دلیل ارتقای سطح زندگی و تحقق رفاه نسبی و تحولی که در شیوه‌های تولید، توزیع و مصرف به وجود آمده است انرژی مهار شده صنعتی یکی از لوازم اصلی برای گردش امور حتی کوچک‌ترین واحد اجتماعی یعنی خانواده است. اکنون در شرق کشور همانند دیگر نقاط ایران شبکه‌های برق‌رسانی همه شهرها و روستاها را تحت پوشش در آورده است و امکان استفاده صنعتی، کشاورزی و خانگی از آن مهیا شده است و حتی «شبکه انتقال برق به شهر هرات» نیز اجرا و معابر این شهر با استفاده از برق ایران روشن شده است. شبکه گازرسانی با توجه منابع عظیم گازی در شمال‌شرق خراسان (سرخس) در حال گسترش

به شهرها و روستاهای شرق و جنوب خراسان است.

با اجرای «طرح گازرسانی به جنوب خراسان» و برخورداری شهرها و روستاهای این منطقه و همچنین مطالعات و تفاهماتی که برای شبکه انتقال گاز طبیعی به شهر هرات به عمل آمده است ضمن رفع نیاز عموم مردم بستر مناسبی برای دیگر فعالیت‌های اتقصادی و فرهنگی فراهم می‌گردد.

د- منابع آب

کمبود آب در شرق کشور یک مساله جدی و تهدیدکننده است و نزولات آسمانی حداقل ۲۰درصد در نواحی مختلف خراسان کمتر از دیگر مناطق است. در ایران تا ۱۳۸۳، ۳۳۰سازه مهندسی و تاسیسات ذخیره آبی ایجاد شده است که تقریبا ۸۰درصد آن در دو دهه اخیر (۱۳۸۰-۱۳۷۰) ساخته شده است.

در شرق استان خراسان رضوی علاوه بر «سد دوستی» که با مشارکت دو کشور ایران و ترکمنستان با حجم یک میلیارد و دویست و پنجاه متر مکعب احداث و در اردیبهشت ماه سال ۱۳۸۳ آبگیری آن شروع شد، سدهای دیگر همچون «سد شهید یعقوبی (۱۳۷۹)» در رشتخوار با ظرفیت ۷۲میلیون مترمکعب، «سد سده خواف (۱۳۸۱)» با ظرفیت ۱۰میلیون مترمکعب، «سد بید پارسی خواف (۱۳۸۳)» با ظرفیت ۵میلیون متر مکعب با اهداف ذخیره‌سازی و کنترل آب‌های سطحی احداث گردیده است.

ه - شبکه‌های ارتباطات و مخابرات

شبکه‌های ارتباطی و مخابراتی بستر فناوری اطلاعات و خدمات متعدد دیگر را فراهم می‌کند.

تقریبا همه شهرها و روستاهای ایران هم‌اکنون تحت پوشش این شبکه‌ها قرار گرفته‌اند و اکثر خانه‌ها دارای تلفن ثابت می‌باشند و پوشش تلفن‌همراه به سرعت گسترش یافته و نصب شبکه فیبر نوری در مسیر اغلب شهرهای بزرگ و اتصال آن به مراکز اصلی در داخل کشور و آسیای میانه و اروپا در خارج از کشور بستر مناسبی برای امکان استفاده از شبکه جهانی اینترنت توسط بخش‌خصوصی و دولتی فراهم کرده است. شرق کشور ایران از این شبکه‌ها برخوردار گردیده و این امکانات وسیع می‌تواند بستر اصلی زندگی مبتنی بر دانایی را مهیا کند همان گونه که در فرهنگ اصیل ایرانی همواره بر ترادف دانایی و توانایی تاکید شده است.

و - امنیت و تنظیم تبادلات مرزی

امنیت اولی‌ترین نیاز انسان و اولین وظیفه حاکمیت در قبال مردم است. به دلیل انقطاع تاریخی و زوال مناسبات اقتصادی و اجتماعی و مشکلاتی که در دو قرن اخیر کشور افغانستان را از روند توسعه و پیشرفت بازداشت، فقر و ناامنی این سرزمین را به یکی از بزرگ‌ترین مراکز کشت مواد مخدر جهان مبدل ساخت. هنگامی که چشم به شرق ایران گشوده می‌شود و از توسعه سخن به میان می‌آید اولین زیرساخت که اهمیت آن از آب، برق و جاده بیشتر به نظر می‌رسد «امنیت» است و برای زندگی و توسعه از هزینه و سرمایه‌گذاری آن گریزی نیست.

طرح کنترل و انسداد فیزیکی مرزهای شرقی کشور

بررسی‌های تاریخی حاکی از آن است که از دو قرن پیش و اواخر سده‌های میانه و آغاز اضمحلال اندیشه ایران شهری و تمدن شرقی ناامنی و باجگیری برای شرق ایران یک مساله اساسی بوده است . کاشت خشخاش و شاهدانه در کشورهای افغانستان و پاکستان و صدور آن به آن سوی مرزها در هشتاد سال گذشته مزید بر علت گشته و استان خراسان و سیستان و بلوچستان را به کریدور اصلی مواد مخدر جهان تبدیل کرده است.

از سوی دیگر به دلایل پیدا و پنهان عمران و تجهیز مرزهای شرقی تا سال ۱۳۷۹ مورد توجه جدی قرار نگرفته بود و ناامنی و شرارت قاچاقچیان مسلح به شکل قتل، تجاوز، آدم‌ربایی، باجگیری در بیش از ۷۰درصد مساحت استان خراسان از سال ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۰ امان و آسایش را از مردم به ویژه کودکان و زنان در شهرها و روستاها گرفت.

دامنه این شرارت‌ها در ناحیه شرقی استان متوقف نماند بلکه با نفوذ به نقاط مرکزی و غربی استان خراسان امنیت ملی را نیز تهدید و خدشه‌دار کرد.

ناامنی در سال ۱۳۷۸ و سال ۱۳۷۹ تا ارتفاعات شهر مشهد و شهرهای دیگر از جمله چناران، قوچان، اسفراین، سبزوار و نیشابور نیز دامن گسترانید و چندین گروه از اشرار به حوزه‌های استحفاظی استان گلستان و سرزمین‌های گالیکش و مینودشت نیز نفوذ کردند.

کشاورزی و دامداری و کار در کارگروه‌های صنعتی راکد شد و طی سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۰ بیش از ۳۵۰۰نفر به گروگان اشرار درآمدند و حدود ۲۱۰نفر به قتل رسیدند و حدود ۷۶۲۵ مورد تردد گروهی اشرار در خراسان از سوی مراجع رسمی گزارش شد.

در پی سوال نگارنده این سطور از وزیر کشور و طرح آن در جلسه علنی مجلس «طرح کنترل و انسداد فیزیکی مرزهای شرقی با قید دو فوریت به تصویب رسید و بر مبنای آن از سال ۱۳۷۹ هر سال مبلغ ۲۰۰میلیارد ریال اعتبار جهت عمران و تقویت مرزهای کشور با اولویت مرزهای شرقی به تصویب رسید.

عمران و تجهیز ۹۲۷ کیلومتر مرز ایران و افغانستان از سرخس در استان خراسان تا منتهی‌الیه سیستان از پیامدهای این طرح عظیم ملی بود.

فقط در مرزهای شرقی استان خراسان حدود ۵۰۰کیلومتر جاده آسفالت و راه دسترسی به نقاط آلوده، معبر، سیم‌خاردار، تراشه، خاکریز و حدود ۷۰پاسگاه و برجک و ۶۰پایگاه عملیاتی و امنیتی احداث شده است و علاوه‌بر نیازهای مخابراتی و لجستیکی و آب و برق‌رسانی به پاسگاه‌ها، پروژه‌های کنترل الکترونیکی در نقاط لازم اجرا شد. بعد از سقوط حکومت طالبان و بهبود مناسبات با دولت انتقالی اسلامی افغانستان با کمک دولت ایران تعدادی از پاسگاه‌ها و یا پایگاه‌های امنیتی مرزی افغانستان نیز بازسازی و مرمت شدند.

هماهنگی و همکاری نیروهای امنیتی در دو سوی مرز موجب امنیت و آسایش مردم و کاهش قاچاق موادمخدر و تنظیم تبادلات مرزی گردید.

گمرک و بازارچه‌های مرزی «دو غارون»، «یزدان» و «زابل» در مرزهای افغانستان و بازارچه «باجگیران» در مرزهای ترکمنستان فعال شده‌اند.

ز- سرمایه‌گذاری ملی و بین‌المللی

همان‌گونه که در ابتدای مقاله اشاره شد در دویست سال اخیر شرایط بین‌المللی، وضعیت اقلیمی، موقعیت جغرافیایی و بعد مسافت از مرکز و ناامنی و انسداد مرزی مزید بر علت شد تا حکومت مرکزی برای آبادانی و سرمایه‌گذاری به شرق کشور توجه نکند و روز به روز بر سرمایه‌گریزی، فقر و مهاجر فرستی این مناطق افزوده شود به گونه‌ای که می‌توان گفت تا دهه (۱۳۸۳-۱۳۷۵) حتی یک طرح جدی عمرانی و امنیتی در این منطقه به تصویب و اجرا نرسیده است. امکان‌سنجی و بررسی ظرفیت‌های اقتصادی منطقه نشان می‌دهد که هر چند به‌رغم تسلط آب و هوای خشک و بیابانی هم‌اکنون کشاورزی و دامداری، بخش اصلی فعالیت مردم را در برمی‌گیرد اما برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری بر روی دیگر استعدادها همانند ذخایر معدنی و جاذبه های میراث فرهنگی و گردشگری می‌تواند تحولات اساسی در اقتصاد این منطقه به وجود آورد.

به عنوان نمونه با سرمایه‌گذاری ملی و بین‌المللی بر ذخائر معدنی سنگان خواف که یکی از غنی‌ترین معادن سنگ‌آهن خاورمیانه است و اکنون به عنوان «بزرگ‌ترین طرح عمرانی شرق کشور» در حال تجهیز است و همچنین «احداث کارخانه ذوب‌آهن خراسان» در نیشابور و کارخانه سیمان قائن و ذغال‌سنگ طبس، تحولات چشم‌گیری در پویایی اقتصادی منطقه به وجود آمده است.

با تشکیل بیشتر شرکت‌های جدیداقتصادی و مردم، نهادینه شدن فعالیت‌های اقتصادی در بخش‌های صنعتی، معدنی، حمل‌ونقل، کشاورزی و خدمات با استفاده از شبکه‌های زیربنایی ایجاد شده و مبادلات بیشتر با کشورهای افغانستان و ترکمنستان و اتصال شبکه راه‌آهن به خلیج‌فارس، هند و چین بستر لازم برای توسعه شرق کشور مهیا می‌گردد.

ح - توسعه منابع انسانی

هدف اصلی توسعه بهبود کیفیت زندگی انسان‌ها است بنابراین کوشش برای دستیابی به توسعه باید به گونه‌ای باشد که منافع اکثریت مردم را در برگیرد.

تاکنون در این مقاله تاکید اصلی بر سرمایه‌ مادی و مهیا کردن زیرساخت‌هایی بود که برای زندگی و فعالیت اقتصادی انسان در جامعه نو ضرورت دارد اما توسعه منابع انسانی مقوله دیگری است با ظرافت بیشتر که فقط با تکیه بر آن می‌توان به توسعه پایدار و متوازن دست یافت و به رفع ناکامی‌های بشری نائل شد.

بدون توسعه انسانی و تغییر مثبت در نگرش انسان‌ها نسبت به زندگی، رفاه و آینده و بدون انگیزش آنها نسبت به پیشرفت و ترقی همه سرمایه‌گذاری‌های کلان ابتر باقی خواهند ماند.هر چند سرمایه‌های مادی لازمه و جزو لاینفک بهبود کیفیت زندگی است. برخی بر این باورند که: «توسعه با کالای مادی آغاز نمی‌شود با آدمیان و تربیت آنها، با سازمان و با انضباط آغاز می‌شود.»

(شوماخر، ۱۳۶۵، ۱۳۱)، توسعه و رشد و بهره‌وری سرمایه انسانی تحت تاثیر کمیت و کیفیت عوامل مختلفی است که تشکیلات مناسب، مدیریت منابع، آموزش و پرورش صحیح از مهم‌ترین آنها است.

تحقق این امور در نظام اجتماعی کنونی ایران منوط به تصمیم در عرصه‌های بالا و کلان جامعه و خصوصا نهاد دولت است و حوزه‌های محلی و منطقه‌ای در این خصوص با محدودیت‌ جدی مواجه هستند.

در امر آموزش و پرورش سازمان‌یافته (رسمی) و غیرسازمان‌یافته (از طریق رسانه‌های گروهی و غیره) به منظور تقویت عناصر فرهنگی و علمی مساعد برای توسعه، مشکلات ساختاری و ماهوی فراوان وجود دارد و برای استفاده از تشکیلات و مدیریت منابع نیز موانع بسیاری در پیش است. نارسایی مدیریتی، امنیتی، سرمایه‌گذاری و توسعه‌ای در این منطقه موجب شد تا برای بهبود ارائه خدمات و استفاده از امکانات ملی و محلی در ابتدا «طرح و سپس لایحه تقسیم خراسان به سه استان شمالی، رضوی، و جنوبی» مورد تصویب مجلس شورای اسلامی قرار گیرد که به عنوان اصلاح امور اداری و مدیریتی هدف بهبود کیفیت زندگی مردم این سرزمین در آن تعقیب شده است.