مسیری برای ورود فناوری به بنگاه‌ها
به دنبال سرعت گرفتن تحولات صنعتی در سال‌های اخیر، استفاده از ساختارهای شبکه‌ای و ابزار فناوری اطلاعات، یک اصل اساسی برای بنگاه‌های کوچک و متوسط صنعتی به منظور انطباق با محیط و انعطاف‌پذیری محسوب می‌شود.
به دنبال سرعت گرفتن تحولات صنعتی در سال‌های اخیر، استفاده از ساختارهای شبکه‌ای و ابزار فناوری اطلاعات، یک اصل اساسی برای بنگاه‌های کوچک و متوسط صنعتی به منظور انطباق با محیط و انعطاف‌پذیری محسوب می‌شود. در این بین، سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی‌ایران به عنوان متولی بنگاه‌های کوچک صنعتی، برای‌ایجاد بستری مناسب جهت توانمندسازی این بنگاه‌ها، تصمیم گرفت تا با ایجاد شهرک‌های فناوری، مراکز ارائه خدمات کسبوکار و مجتمع‌های فناوری اطلاعات، رابطه‌ای پویا بین بنگاه‌های صنعتی و بنگاه‌های فناور (مهندسین مشاور، آزمایشگاه‌ها، مراکز تحقیق و توسعه، مراکز علمی‌و تحقیقاتی و دانشگاهی) فراهم سازد.در واقع مراکز ارائه خدمات کسبوکار و مجتمع‌های فناوری اطلاعات، به عنوان یکی از نهادهای اجتماعی موثر در امر توسعه فناوری و خدمات غیرمالی(Non-Financial) و به تبع آن توسعه اقتصاد دانش مدار و اشتغالزایی تخصصی مورد توجه سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی‌ایران قرار گرفته است؛ چراکه ایجاد آن موجب تعامل سازنده میان دانشگاه‌ها و سایر موسسات علمی- پژوهشی با بخش صنعت می‌شود و زمینه اجرا و به کارگیری بسیاری از‌ایده‌ها و فناوری‌های نوین در عرصه صنعت را فراهم می‌کند. در رابطه با ایجاد مراکز خدمات فناوری و کسبوکار و ضرورت‌ایجاد آن گفت‌وگویی با «علی‌نقی قدس»، معاون صنایع کوچک سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی ایران انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
مراکز خدمات فناوری و کسب و کار چه مراکزی هستند و فرآیند‌ایجاد‌این مراکز در چه وضعیتی است؟
مراکز خدمات فناوری و کسبوکار سازمانی حمایتی و تایید صلاحیت شده است که به عنوان منبع رشد کسبوکار و نوآوری برای بنگاه‌های کوچک و متوسط مبتکر و کارآفرین عمل می‌کند. این مراکز در توسعه اقتصادی محلی و منطقه‌ای مشارکت کرده و با خلق بنگاه‌های کوچک و متوسط مبتکر جدید و پروژه‌های ابتکاری در بنگاه‌های موجود، طیف وسیعی از رهنمود‌های جامع را برای راهبری آنها ارائه می‌کند.در واقع، این مراکز با هدف ارتقا و بهینه‌سازی بنگاه‌های صنعتی و بهبود توان رقابتی آنها در بازارهای ملی و بین‌المللی، همچنین ارتقای فرهنگ استفاده از خدمات مشاوره‌ای و به کارگیری صحیح توان خدمات فنی و مهندسی در حل مشکلات آنها، فعالیت می‌کند.
آیا این مراکز از ویژگی‌های خاصی برخوردار هستند؟
بله، قابلیت دسترسی ساده به آنها به صورت فیزیکی و مجازی، داشتن ساختار ستادی کوچک ولی توانمند، مدیریت با تجربه در راهبری امور فناوری، امکان تدارک امکانات و خدمات با ارزش افزوده بالا و زیرساخت‌های تاسیساتی و ارتباطاتی مناسب از جمله ویژگی‌های این مراکز است. جدای از‌اینها، این مراکز دارای دسترسی مناسب از قبیل اتوبان، فرودگاه، راه‌آهن، دارای معماری نوین ساختمانی و محیط آرام و دلپذیر بوده و گرایش به خودگردانی در نگهداری مرکز و پشتیبانی دولت در راهبری نرم‌افزاری از دیگر ویژگی‌های این مراکز است.
با توجه به اینکه استفاده از ابزار فناوری اطلاعات برای بنگاه‌های کوچک و متوسط صنعتی بسیار اهمیت دارد، عوامل اجرای موفقیت آمیز‌این طرح چیست؟
موفقیت چنین طرح‌هایی در ایجاد و گسترش بنگاه‌های کوچک و متوسط صنعتی و ایجاد یک پیکربندی صنعتی در یک محیط است که داوری و ارزیابی دقیق آثار آن، نیاز به گذشت زمان و میزان انطباق پذیری با محیط پیرامونی و الزامات طرح دارد. فاکتورهای اصلی در موفقیت طرح، عبارتند از پیوستگی، تنوع و کیفیت ذی‌نفعان، میزان انگیزه آنها و مقررات حاکم بر منطقه استقرار طرح، حرفه‌ای بودن، میزان تخصص افراد تشکیل دهنده هسته مرکزی راهبری طرح و توانایی همکاری و تعامل موثر با سایر نقش آفرینان در بخش‌های خصوصی و عمومی است.
پوشش عملیاتی «طرح» کجا است؟
در نواحی بسیار نزدیک به محل استقرار آن، یعنی نواحی که منابع خود را از آنها تامین می‌کند، ولی به هر صورت می‌تواند خدماتی را به خارج از این نواحی نیز ارائه دهد.
حوزه فعالیت‌های مراکز خدمات و فناوری و کسبوکار به چه صورت است؟
حوزه فعالیت مراکز خدمات و فناوری و کسبوکار، شامل کمک به ارتقای دانش فنی واحدهای فناور به منظور رقابت در عرصه جهانی، سازماندهی برای ارائه خدمات موثر و مورد نیاز به واحدهای صنعتی به منظور کمک به رشد آنها، سازماندهی توانمندی‌ها و امکانات موجود در منطقه برای ایجاد پیوند بین امکانات و منابع دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و فناوری و صنعتی منطقه و توانمندسازی واحدهای صنعتی است.
استقرار واحدهای فناور در عمل به چه صورت است؟
استقرار واحدهای فناور منتخب در مرکز به صورت استیجاری است. اجاره بهای دفاتر در مرکز در هر سال بر اساس قیمت‌های مصوب از سوی شرکت شهرک‌های صنعتی استان اعلام می‌شود.
در حال حاضر مراکز خدمات فناوری و کسب و کار در کجا قراردارند؟
مراکز خدمات فناوری و کسب و کار در داخل شهرک‌های فناوری و شهرک‌های صنعتی بزرگ ایجاد و احداث می‌شود. ایجاد مراکز فوق در شهرک‌های صنعتی، تمامی‌مراکز استان‌های کشور، طی یک برنامه سه ساله در دست اقدام است. در حال حاضر نیز مرکز خدمات فناوری و کسب و کار شهرک فناوری صنایع غذایی مشهد در مجاورت شهر مشهد، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار زنجان واقع در شهرک صنعتی زنجان ۱، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار اشتهارد واقع در شهرک صنعتی اشتهارد (استان تهران)، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار عباس‌آباد واقع در شهرک صنعتی عباس‌آباد (استان تهران)، مرکز خدمات فناوری و کسبوکار شمس‌آباد واقع در شهرک صنعتی شمس‌آباد (استان تهران)، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار اردبیل واقع در شهرک صنعتی اردبیل (محل موقت)، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار شکوهیه واقع در شهرک صنعتی شکوهیه قم (محل موقت)، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار سیستان و بلوچستان واقع در شهرک صنعتی زاهدان میر جاوه، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار فارس (محل موقت)، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار خراسان شمالی (محل موقت)، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار همدان (مرکز موقت)، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار سمنان (مرکز موقت)، مرکز خدمات فناوری و کسب و کار کرمان- سیرجان (محل موقت)فعال هستند.
اکثر کارشناسان براین باورندکه صنایع کوچک با کمبود سرمایه در گردش روبه رو هستند. به همین منظور سازمان کوچک و شهرک‌های صنعتی، طرح اعطای تسهیلات از محل طرح کمک‌های فنی و اعتباری به صنایع کوچک را دنبال می‌کند.
بله؛ این طرح به منظور راه‌اندازی و احداث صنایع کوچک، توسعه سرمایه‌گذاری مولد در شهرک‌های صنعتی را دنبال می‌کند. طرح تامین مالی مورد نیاز برای توسعه کمی‌و کیفی سرمایه در گردش واحدهای کوچک غیر دولتی که تعداد کارکنان آنان حداکثر ۵۰ نفر باشد، انجام می‌شود.این طرح در زمینه‌های ارتقای سطح مهندسی ساخت و تجهیزات، بهبود وضعیت تولید و بهبود وضعیت سرمایه‌گذاری در واحدهای صنعتی، همچنین کمک به واحدهای کوچک خدمات فنی و مهندسی اجرا می‌شود. اهداف آن هم اعطای تسهیلات و یارانه سود، کارمزد و ایجاد اشتغال است.
نتیجه اجرای این طرح چه بوده است؟
اگر چه حجم کمک‌های فنی و اعتباری در مقایسه با تقاضا و نیاز واحدهای صنعتی کوچک (با کارکنان زیر ۵۰ نفر) بسیار ناچیز بوده است، اما در همین سطح نیز موجب تداوم تولید اقتصادی و تثبیت اشتغال شده است، زیرا بخش عمده آن به تامین نقدینگی واحدهای برخوردار از تسهیلات اختصاص داده شده است. البته آن بخش از تسهیلات که به ایجاد، توسعه و تکمیل واحدهای صنعتی کوچک اختصاص یافته، موجب شروع کسب و کارهای جدید با تبعات مثبت اجتماعی و اقتصادی شده است. در برنامه چهارم، این سازمان موفق به انعقاد قرارداد عاملیت با بانک‌های عامل به میزان شش برابر بودجه تخصیصی شد که نتیجه آن پرداخت تسهیلات معادل ۲۶۵۹ میلیارد ریال به ۱۲۳۰ فقره طرح است.
سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی ایران از سه سال قبل مسوولیت اجرای لایحه نوسازی صنایع را به عهده گرفته است، این طرح چه اهدافی را دنبال می‌کند؟
به طور خلاصه، ارتقای بهبود بهره‌وری در واحدهای صنعتی جهت نوسازی در صنایع کشور، کمک به ایجاد و توسعه ظرفیت‌های خدمات مشاوره‌ای و فرآیند‌های کلینیکی در بخش غیر دولتی از جمله مهم‌ترین هدف‌های این طرح است.
فعالیت‌های سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی ایران در راستای طرح نوسازی را می‌توان به چند دسته تقسیم بندی کرد؟
ما در این طرح به دنبال توسعه خوشه‌های صنعتی، توسعه روابط یپمانکاری فرعی، توسعه بازار، ارائه کمک‌های فنی و اعتباری، ارائه خدمات آموزشی و توسعه فعالیت‌های مشاوره ای در مراکز خدمات فناوری و کسب و کار هستیم.
اولویت توزیع فعالیت‌ها در حوزه‌های مزبور چگونه است؟
حداقل ۶۰ درصد قراردادهای منعقده (سالانه) به حوزه خوشه‌ها و شبکه‌های صنعتی اختصاص می‌یابد و ۴۰ درصد قراردادها به حوزه ارتقای کیفیت و ارتقای بهره‌وری، حوزه آموزش‌های حین کار و توسعه منابع انسانی واحدهای صنعتی و برنامه‌ریزی استراتژیک و بازار و کلینیک‌های صنعتی اختصاص خواهد یافت.
کدام یک از موضوعات موافقتنامه طرح نوسازی در برنامه چهارم مورد تاکید قرار گرفته است و دسته پروژه‌هایی را که شامل می‌شود، کدام هستند؟
به نکته خوبی اشاره کردید، موضوع بهره‌وری به دلیل اهمیتی که دارد در برنامه چهارم مورد تاکید قرار گرفته است، به نحوی که بخش قابل توجهی از اهداف مورد نظر ارزش افزوده کشور ناشی از ارتقای سطح بهره‌وری بنگاه‌ها است.
به عنوان سوال دیگر، اهمیت توسعه خوشه‌های صنعتی چیست و‌این مدل چه جایگاهی در برنامه‌های توسعه‌ای سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی دارد؟
در ابتدا باید بگویم که مداخلات توسعه‌ای دولت‌ها در حوزه صنایع کوچک در صورتی که معطوف به حل مشکلات بنگاه‌ها به صورت منفرد باشد، اولا هزینه بر بوده و ثانیا از اثربخشی بالایی برخوردار نخواهد بود. بنابراین مداخلات توسعه‌ای، عمدتا معطوف به رفع مشکلات مشترک و ایجاد بستر لازم برای رویکردهای جمعی و گروهی است. در این قالب نیز مسائل مشترک اغلب وقتی عینیت پیدا می‌کند که بنگاه‌ها در یک رشته فعالیت کرده یا از نظر جغرافیایی نزدیک به هم باشند. در یک دسته‌بندی کلی، بنگاه‌های همجوار می‌توانند در قالب شهرک‌ها، نواحی یا خوشه‌های صنعتی در یک منطقه مستقر باشند. فارغ از تعاریف و وجوه افتراق هر یک از اشکال فوق، به دلایل متعددی در دهه‌های اخیر توسعه خوشه‌ها، به طور خاصی مورد توجه قرار گرفته است.
تجربه ایرانی از خوشه‌های صنعتی چگونه است؟
کشور ما طی چند سال اخیر وارد این حوزه شده است و از حیث نوع تجارب و دانش‌ایجاد شده در کشور، اینک دارای اعتبار قابل‌توجهی در سطح منطقه است. این اعتبار نیز به طور خاص، حاصل فعالیت‌های سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی ایران و سازمان دهی برنامه توسعه خوشه‌ای در سطح کشور از یکسو و استفاده از مشارکت سایر سازمان‌ها و نهادهای ملی و استانی از سوی دیگر است. بر اساس بند ۵ ماده ۴ اساسنامه سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی ایران، در ساماندهی و پشتیبانی از ایجاد پیوند مناسب بین صنایع کوچک، متوسط و بزرگ و توسعه شبکه‌ها، خوشه‌های صنعتی به عنوان یکی از حوزه‌های اصلی فعالیت‌ها این سازمان تعریف شده است. علاوه بر نگرش استراتژیک حاکم بر فعالیت‌های سازمان، تمرکز اصلی بر آن بوده است که نخست پروژه‌های توسعه خوشه‌ای به درستی به اجرا درآیند و از دل تجربیات عملگرایانه حاصله، اقدام به‌ایجاد، بهبود و تکمیل مقررات و ترتیبات قانونی مربوطه گردد. به‌این ترتیب اجرای صحیح پروژه‌های توسعه خوشه‌ای به عنوان محور فعالیت‌ها از جمله فرهنگ سازی، آموزش‌های تخصصی، تربیت نیروی انسانی و ظرفیت‌سازی نهادی و قانونی در دستور کار سازمان قرار گرفته است.
فعالیت‌های سازمان در حوزه توسعه خوشه‌ها در قالب چه محورهایی صورت می‌پذیرد؟
براساس برنامه ملی پیشنهادی امر توسعه خوشه‌ای در کشور در ۳ فاز کلی دنبال می‌شود که شامل شکل‌گیری الگو و سیاست‌های توسعه خوشه‌ای در کشور (در بازه زمانی ۴ تا ۵ سال)، تثبیت الگو و سیاست‌ها (سه تا چهار سال) و فاز بسط الگو و سیاست‌ها (سه تا چهار سال) است.
در فاز اول سه استراتژی در دستور کار قرار گرفته است و برنامه‌های سالانه این استراتژی‌ها نیز تعریف و پیاده شدند. این سه استراتژی به ترتیب شامل(۱) فرهنگ‌سازی، آموزش و اطلاع‌رسانی، (۲) الگوسازی و پیاده‌سازی و( ۳)ظرفیت‌سازی نهادی و قانونی است.
همانطور که عنوان کردید فعالیت‌های سازمان در حوزه توسعه خوشه‌ها در فاز اول شامل سه استراتژی است. در استراتژی دوم که شامل الگوسازی و پیاده سازی پروژه‌ها است چه اقداماتی صورت گرفته است؟
فعالیت‌های این استراتژی را به طور مشخص می‌توان به دو بخش تقسیم کرد که عبارتند از (۱)مطالعه فراگیر، شناسایی و اولویت بندی خوشه‌های صنعتی و (۲) اجرای پروژه‌های توسعه خوشه‌ای برای خوشه‌های اولویت دار. در بخش اول که انجام مطالعه فراگیر است، نقشه کشوری خوشه‌های صنعتی تهیه شد. به طوری که اولین گزارش نقشه کشوری خوشه‌های صنعتی براساس مطالعات انجام شده در سطح استان‌های کشور در سال ۸۶ ارائه شد. براساس این مطالعه، تعداد ۱۹۲ خوشه در سطح کشور شناسایی شدند. در‌این مطالعه مبتنی بر مدل «یونیدو»، مختصات اقتصادی، اجتماعی و صنعتی خوشه‌ها استخراج و اطلاعات حاصله طبقه‌بندی و تحلیل شده و به صورت گزارشی مستقل منتشر شد.
در بخش دوم نیز سازمان صنایع کوچک و شهرک‌های صنعتی ایران با توجه به بند ۵ ماده ۴ اساسنامه خود، توسعه خوشه‌های صنعتی را در سال‌های اخیر در دستور کار قرار داده و تاکنون پروژه توسعه برای ۵۷ خوشه از میان ۱۹۲ خوشه شناسایی شده را در سطح ۲۱ استان کشور آغاز کرده است.
تاکنون اجرای برنامه‌های توسعه خوشه‌ای در ایران چه دستاوردهایی را به همراه داشته است؟
منافع حاصل از اجرای پروژه‌های توسعه خوشه‌ای را می‌توان به دو گروه تقسیم کرد. در گروه اول قابلیت‌ها و توانمندی‌های ایجاد شده قرار دارند.منافع گروه اول نشان می‌دهد که چه اندازه پتانسیل توسعه در خوشه‌ایجاد شده است. این منافع با «شاخص‌های قابلیتی» نشان داده می‌شوند و عبارتند از: تعداد شبکه‌ها، تعداد ارائه‌دهندگان خدمات توسعه کسب و کار و همچنین تعداد سازمان‌ها و نهادهای درگیر شده در فرآیند توسعه خوشه. لازم به ذکر است که هدف اصلی اجرای پروژه توسعه خوشه‌ای نیز‌ایجاد قابلیت و توانمندی است.
روند توسعه کمی خوشه‌ها چگونه بوده است؟
بررسی‌ها نشان می‌دهد که در اثر اجرای پروژه‌های توسعه خوشه‌ای تعداد شبکه‌ها از ۸۲ مورد به ۱۹۴ مورد افزایش یافته است که حاکی از رشد ۲۴۰ درصدی تعداد شبکه‌ها در این خوشه‌ها است. همچنین تعداد ارائه دهندگان خدمات توسعه کسب و کار که در زمان آغاز پروژه‌های توسعه خوشه‌ای در حدود ۴۱۱ مورد بوده است در اثر اجرای پروژه‌های توسعه خوشه‌ای به ۶۰۰ مورد افزایش یافته است. علاوه‌بر این، در زمان آغاز پروژه‌ها در حدود ۲۱۸ نهاد یا سازمان ملی و محلی با این ۵۷ خوشه صنعتی در ارتباط بوده‌اند که در فرآیند اجرای پروژه‌های توسعه خوشه‌ای، میزان مشارکت آنها به لحاظ کمی‌و کیفی افزایش یافته است، به گونه‌ای که تعداد سازمان‌های درگیر به ۳۷۰ واحد افزایش یافته است.
در گروه دوم اجرای برنامه‌های توسعه خوشه‌ای چه منافعی داشته است؟
منافع گروه دوم نشان می‌دهد که پتانسیل‌های ایجاد شده در فرآیند توسعه خوشه تا چه اندازه اثربخش بوده و آیا منجر به خروجی‌ها و منافع قابل انتظار شده است. منافع‌این گروه با شاخص‌هایی چون افزایش رقابت‌پذیری و صادرات، افزایش تولید و فروش، افزایش تعداد بنگاه‌های فعال در خوشه و افزایش میزان اشتغال در خوشه‌ها نشان داده می‌شود. در این بین، افزایش تعداد بنگاه‌ها در فرآیند توسعه حاکی از رونق گرفتن کسب و کار خوشه در اثر اجرای برنامه توسعه خوشه‌ای است. بررسی انجام یافته نشان می‌دهد که تعداد بنگاه‌های موجود در محدوده خوشه مورد بررسی در بدو مداخله توسعه‌ای ۴۲ هزار و ۳۳۹ واحد بوده است که به ۴۲ هزار و ۹۵۹ واحد در حال حاضر افزایش یافته است. این موضوع نشان می‌دهد که ۵۶۰ واحد تولیدی طی مدت اجرای پروژه‌ها به واحدهای فعال خوشه‌ها افزوده شده است.
وضعیت اشتغالزایی در خوشه‌های صنعتی چگونه است؟
تعداد اشتغال موجود در‌این خوشه‌ها در زمان آغاز پروژه‌ها در حدود ۱۰۴۸۴۴۲نفر بوده است که در حال حاضر به ۱۰۵۴۳۵۸ نفر افزایش یافته است؛ یعنی به طور کلی ۵۹۱۶ نفر به اشتغال این مجموعه‌ها اضافه شده است. با در نظر گرفتن سهم خوشه‌ها در حدود ۴۷۳۳ نفر از‌این اشتغال در اثر اجرای پروژه‌های توسعه خوشه‌ای تحقق یافته است.
آیا خوشه‌های صنعتی توانسته‌اند در زمینه فروش محصولات‌شان به طور مناسب عمل کنند؟
در ارزیابی انجام‌شده برای ۵۰ خوشه، ارزش فروش سالانه این ۵۰ خوشه در بدو ورود به طور متوسط در حدود ۲۸۴۱۹۳ میلیارد ریال بوده است که‌این میزان در حال حاضر به ۳۱۴۸۰۲ میلیارد ریال است و حاکی از افزایش ۱۱ درصدی میزان فروش‌این خوشه‌ها است. افزون بر موارد ذکر شده، ارزش صادرات سالانه این ۴۹ خوشه در بدو ورود به طور متوسط در حدود ۳۵۵۷۳ میلیارد ریال بوده است که در حال حاضر‌این رقم به ۴۴۳۶۱ میلیاردریال بالغ شده است و حاکی از رشد ۲۵ درصدی صادرات این خوشه‌ها است.
