بافت‌های فرسوده موضوعی اجتماعی و مستلزم دخالت‌ نهادهای اجتماعی است

دکتر ارسطو یاری

مشاور ستاد هماهنگی شورایاری‌های شورای اسلامی شهر تهران

نگاهی موشکافانه به ساختار‌های شهری و بویژه شهرهای بزرگ نشان می‌دهد که بخش عظیمی از هویت و گذشته و تاریخ جامعه در بخش‌هایی متمرکز شده‌اند که امروزه از آنها بعنوان بافت‌های فرسوده یاد می‌شود. موضوعی که بیش از آنکه یادآور هویت جامعه باشد نشان از آشفتگی‌های اجتماعی- فرهنگی است که کالبدی اقتصادی و زیست محیطی دارد و شاخص‌های کیفیت زیستی در آن با اما و اگرهای فراوانی روبروست ولی در عین حال از ظرفیت‌های بسیار زیادی نیز برای توسعه شهری برخوردار است. بر این اساس، تلاشهای زیادی از سوی سازمانهای مختلف ذیربط برای حل این آشفتگی‌ها و ارتقاء سطح کیفیت زندگی ساکنان در محدوده‌های شناخته شده بعنوان بافت‌فرسوده بعمل آمده و نگاهی به نتایج و دستاوردهای این برنامه‌ها نشان می‌دهد که در عمل با چشم‌اندازهای طراحی شده فاصله بسیار است.

حال باید پرسید که براستی چاره کار کجاست؟ و چگونه می‌توان مسئله بافت‌های فرسوده شهری را برای همیشه حل کرد؟ در پاسخ بدین سؤال و نیز در جستجوی راهکار حل مسئله باید ابتدا ماهیت موضوع بافت‌های فرسوده را شناسایی کرد و در این ارتباط باید گفت که مقاومت‌های اجتماعی موجود در محلات دارای بافت‌های فرسوده، مهمترین مشکل فراروی سازمان‌های ذیربط همچون شهرداری، مسکن و شهرسازی و غیره است و لذا موضوع بافت‌ فرسوده قبل از آنکه موضوعی کالبدی باشد؛ موضوعی اجتماعی است که باید از طریق کاهش مقاومت‌های اجتماعی و همراه ساختن شهروندان نسبت به حل آن اقدام نمود و این امر نیز میسر نخواهد بود مگر آنکه اولاً شهروندان و ذینفعان در فرایند نوسازی از ابتدا تا انتها مشارکتی فعالانه و آگاهانه داشته باشند و در ثانی منافع گروه‌ها و افراد مختلف بویژه از بُعد اقتصادی در نظر گرفته شده باشند.

تنوعات گسترده اجتماعی- فرهنگی محلات مختلف در سطوح شهرها و بویژه کلانشهر تهران از یک سو و عدم آگاهی‌های اجتماعی شهروندان بویژه ساکنین بافت‌های فرسوده از سوی دیگر از جمله مهمترین موانعی هستند که تا به امروز فراروی مدیران شهری بوده و نیز بسترهای شکل‌گیری مقاومت‌های اجتماعی را فراهم نموده‌اند. مدنظر قرار دادن این موضوعات در سطح محلات، بدون شک مستلزم دخالت‌ نهادهای اجتماعی و مردمی برخاسته از بطن جامعه است؛ نهادهایی که ضمن شناخت از این تنوعات توان ارتباط دو سویه با شهروندان از یک طرف و سازمان‌های مسئول از سوی دیگر را داشته باشند. با نگاهی به نهادهای موجود می‌توان به سادگی دریافت که یگانه نهاد اجتماعی و کاملاً مردمی که از قدرت تعامل و چانه‌زنی بسیار زیادی برخوردار بوده و نیز از یک مجرای انتخاباتی و دمکراتیک توسط خود ساکنین محلات انتخاب می‌شوند، همانا شورایاری‌های محلات یا انجمن معتمدین محلات هستند. نهادی که نه تنها مورد اعتماد ساکنین و شهروندان هستند، بلکه همواره در تعامل و ارتباط کامل با ساکنین محلات بوده و با واقعیت‌های اجتماعی و خواسته‌ها و امیال آنها آشنایی کامل دارند و لذا با شناسایی آنها نه تنها مقاومت‌های اجتماعی را به حداقل می‌رسانند بلکه همراهی مردم را نیز به ارمغان خواهند آورد.

این نهاد هم چنین امروزه در نزد بسیاری از سازمان‌های مرتبط با امور شهری بعنوان یک نهاد مردمی-مدنی رسمیت یافته است به گونه‌ای که بسیاری از چالش‌های فراروی محلات مثل امور برق، آب، فاضلاب و مخابرات توسط این نهاد پیگیری و به سرانجام می‌رسد و مانع از رویارویی با چهره به چهره شدن تک تک شهروندان با سازمان‌های ذیربط شده است. بر این اساس، می‌توان گفت حال که شورایاری‌ها در این امور موفق عمل کرده و رضایت شهروندان و سازمان‌های مختلف شهری را فراهم ساخته‌اند؛ بدون شک در سایر حوزه‌ها و بویژه حوزه بافت‌های فرسوده نیز در صورت وارد شدن موفق عمل خواهند کرد.

در این راه نکته اصلی توانمند کردن شورایاران و به رسمیت شناختن آنها نزد سازمان‌های ذیربط است؛ نگاهی به شرح وظایف شورایاران نشان می‌دهد که این نهاد درحوزه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و کالبدی توان نقش‌آفرینی داشته و در حل بسیاری از چالش‌های جامعه مؤثر خواهند بود. از جمله وظایف شورایارن در اساسنامه شورایاری‌ها که مرتبط با موضوع بافت‌های فرسوده است می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

تلاش‌ در جهت ایجاد محیطی سالم از نظر زیست محیطی و کالبدی از طریق همکاری با شورای اسلامی شهر تهران.

همکاری با شورای اسلامی شهر تهران در راستای آموزش حقوق و وظایف شهروندان و مشارکت‌های مردمی و آگاه سازی همگانی.

ارائه طرح‌های پیشنهادی برای زیباسازی و بهینه سازی فضاهای شهری.

شناسایی کمبودها، نیازها و نارسائیهای اجتماعی، فرهنگی، کالبدی و غیره در سطح محلات و غیره.

بطور کلی، شورایاران بعنوان یک نهاد رسمی اجتماعی و مدنی می‌توانند در حل بسیاری از موانع فراروی سازمان‌های ذیربط در ارتباط با موضوع نوسازی بافت‌های فرسوده کارآمد بوده و با توجه به اینکه اتفاق آراء در زمینه مشارکت‌های مردمی در موضوع بافت فرسوده وجود دارد؛ باید گفت که «بدون وجود شورایاری‌ها و بدون مشارکت این نهاد مردمی، هرگونه حرکت و برنامه در راستای حل موضوع بافت‌های فرسوده شهری با مشکل رو به رو خواهد بود».