لزوم بازنگری در شیوه های اقتصادی صنعت برق

فاطمه حاتمی - عدم وجود نگاهی جامع به مشکلات صنعت برق کشور، منجر شده تا دوره‌ای از خاموشی‌های پراکنده درکنار کاهش تولیدات صنعتی، کاهش رشد اقتصادی و نهایتاً افزایش واردات و کاهش اشتغال صنعت برق را فرا بگیرد. کشور ایران در سال های گذشته در گیر و دار تحریم های زیادی بوده است که این تحریم ها بر روی تمامی جنبه های صنعتی تاثیر گذاشته و صنعت برق نیز که می توان به عنوان یکی از زیر ساخت های صنایع از آن نام برد، از این قاعده مستثنی نبوده است. گرچه در سال های گذشته، مسئولین توانسته اند با اتخاذ تصمیمات درست و البته مقطعی، از وابستگی صنعت برق به دیگر کشورها بکاهد اما این صنعت هنوز به صورت صنعتی بهره بردار باقی مانده و به دلیل ارتباط ضعیف صنعت با دانشگاه نتوانسته مولد تکنولوژی باشد.

البته می توان به دلیل سیاست گذاری هایی نظیر، پیشبرد همزمان سیاست جایگزینی واردات و توسعه صادرات در مهندسی، ساخت تجهیزات و پیمانکاری در پروژه‌های پیچیده تولید برق در نیروگاههای گازی، سیکل ترکیبی و برقابی، انتقال و توزیع برق و نیز توان تولید برق که ایران را به قدرت اول منطقه تبدیل کرده است، به روند ارزش گذاری به این صنعت امیدوار بود.

صنعت برق در ایران در طی دو دهه گذشته با گسترش ساخت داخل از طریق تشویق بخش خصوصی و نیز سرمایه‌گذاری دولت برای ایجاد شرکتهای بزرگ ساخت نیروگاهی و تجهیزات برق به جای واردات و نیز ایجاد زمینه برای مدیریت پروژه‌های عظیم سدسازی و نیروگاهی، توسعه یافته و نتیجه این سیاستها کاهش وسیع ارزبری، ایجاد رقابت با شرکت‌های بین‌المللی و قدرت چانه‌زنی در شرایط دشوار ارزی کشور بوده است.

متاسفانه در شرایط فعلی بخش ساخت تجهیزات پیمانکاری این صنعت بدلیل کاهش نقدینگی شرکتها، بدهی وسیع آنها به سیستم بانکی، عدم پرداخت مطالبات شرکتها از طریق توانیر و بی‌توجهی به هزینه‌های مالی و خسارات ناشی از افزایش قیمت مواد اولیه و معوق ماندن مطالبات شرکتها دچار مشکل شده و این صنعت را دچار کاهش ظرفیت، افزایش بیشتر قیمت تمام شده، کاهش قدرت رقابت در بازارهای منطقه و حتی در بازارهای داخلی، کاهش سطح اشتغال و نهایتاً ضعف بنیه برای توسعه و رقابتی بودن مواجه ساخته است.

از سوی دیگر به دلیل کاهش توان ارائه تسهیلات بانکی از سوی بانک ها، سازندگان و پیمانکاران این صنعت، که برای واردات کالاهای خود احتیاج به تسهیلات بانکی دارند با مشکل مواجه شده و این مسئله به دشواری ها و مشکلات این صنعت افزوده است.

گرچه افزایش مداوم ظرفیت تولید برق از طریق سرمایه‌گذاری دولت و تشویق به سرمایه‌گذاری بخش خصوصی تا حدی پاسخگوی نیاز رو به ‌رشد مصرف بوده است اما با قرار گرفتن در آستانه فصل گرما و افزایش ساعات پیک برق، تلفات برق بیش از پیش خودنمایی کرده و می توان خصوصی سازی در این صنعت را یکی از راهکارهای حل این مشکل دانست.

گفتنی است مشکلات ساختاری نیز متاسفانه مشکلات زیادی را بر سر راه توسعه صنعت برق پیش آورده است. به گونه ای که در میان مشکلات این صنعت، از مدیریت فن آوری غافل شده و به مدیریت بهره برداری نیز چنان که شایسته است رسیدگی نمی شود. این مسئله منجر شده است تا از اولین نقطه آغاز این صنعت برای ایجاد نیروگاه ها و پس از آن تولید و انتقال برق دچار اتلاف انرژی شده و بدون وجود ساختاری درست و قدرتمند به این رویه ادامه دهیم.

صنعت برق امروزه بیش از پیش نیازمند توجه سیاست گذارانی است که در دو دهه گذشته اثبات کرده اند که می تواند با تصمیمات به جا و به موقع، این صنعت را که پایه بسیاری از صنایع مادر در کشور است را نجات دهند.

تقاضا برای برق در حال افزایش است

اگر بخواهیم چالش های پیش روی صنعت برق در ایران را بررسی کنیم، می توان گفت که یکی از مشکلات افزایش پیش بینی نشده افزایش میزان مصرف برق در ایران است.

طبق گزارش بانک جهانی در خصوص مشکلات صنعت برق در ایران، میزان تقاضا برای برق در طی دهه های گذشته سالانه هشت درصد افزایش یافته است و مناطق مسکونی و صنعتی یک سوم مصرف برق را به خود اختصاص داده اند. این مسئله در حالی است که پیش بینی می شود در سال های آتی نیز مصرف برق در کشور ایران سالانه هشت درصد افزایش داشته باشد.

در این خصوص از نظر برخی از کارشناسان و باتوجه به مصرف بالا و رشد بالای مصرف لازم است سرمایه های هنگفتی در بخش تولید و انتقال برق وارد شده و با برنامه ریزی مناسب این سرمایه گذاری به صنعت برق تزریق شود.

تهران، اصفهان و اهواز مهمترین کانون های مصرف برق در ایران

گرچه استان های تهران، اصفهان و اهواز کانون مصرف برق در ایران هستند اما متاسفانه در میان میزان پرت برق در خطوط انتقال ایران که ۵/۱ درصد و در خطوط توزیع ۱۲/۵ درصد است، بخش عمده ای از پرت برق در خطوط انتقال برق ایران مربوط به خطوطی است که برق را به این سه شهر انتقال می دهد و توزیع می کنند.

کاهش در مصرف مستلزم اقدامات متعددی از جمله کاهش پرت گاز در شبکه های توزیع و انتقال و اعمال مدیریت صحیح جهت کنترل تقاضا است.

توربین های تک سیکل نیروگاه ها بازدهی اندکی دارند

ظرفیت تولید برق در ایران طی ده سال گذشته دو برابر شده و به ۳۴ گیگاوات رسیده است. گازی که برای مصرف نیروگاه های برق فروخته می شود با قیمتی بسیار پایین به این نیروگاه ها ارائه می شود و این امر بر ساختار صنعت برق ایران تاثیر گذاشته است. ارزان بودن گاز طبیعی باعث شده تا استفاده از توربین های تک سیکل که بازدهی اندکی دارند در ایران موردتوجه قرار گیرد و صاحبان نیروگاه ها به استفاده از توربین های کم مصرف توجهی نکنند.

هزینه تولید هر یک میلیون وات ساعت برق با توربین های کوچک و تک سیکل ۲/۴۵ دلار است و این رقم برای توربین های سیکل ترکیبی ۲/۳ دلار است.

عملکرد مالی و پرداخت یارانه

درآمدها و هزینه های مالی صنعت برق ایران مربوط به توانیر است. شرکت توانیر همچنین در مدیریت جریان سرمایه به این بخش ایفای نقش می کند و در نتیجه بالا بودن هزینه ها نسبت به درامدها توانیر همواره مجبور است از بانک های محلی برای برآورده کردن نیازهای خود وام بگیرد.

ایجاد بازار رقابتی برق

مسلما شکل گرفتن بازاری رقابتی در بخش برق در ایران به گذر زمان نیاز دارد و لازم است اقدامات اولیه ای در این خصوص انجام شود که از آن جمله اصلاح شبکه انتقال و توزیع است.

دولت برای حل بخشی از مشکلات صنعت برق ایجاد بازاری رقابتی در این بخش را مدنظر قرار داده است. هدف از این سیاست افزایش بهره وری و عرضه است. برای نیل به این هدف نهادهای مهمی ایجاد شده اند که از آن جمله عبارتند از: شرکت مدیریت شبکه برق و هیات تنظیم بازار برق.

اقدام لازم دیگر تمرکززدایی در بخش تولید و توزیع برق است. تجربه نشان داده است در جایی که یک یا چند شرکت دولتی با دریافت یارانه به فعالیتی می پردازند شرکت های خصوصی از ورود به آن بازار خودداری می کنند و اگر وارد چنین بازاری شوند با شکست مواجه می شوند. بنابراین شاید بهتر باشد دولت تا حد زیادی شبکه تولید و انتقال برق را به بخش خصوصی واگذار کند.

صادرات برق از جمله ظرفیتهای کشف نشده در بخش انرژی است

در سال های گذشته صادرات خدمات و تجهیزات صنعت برق بخش قابل توجهی از صدور خدمات را به خود اختصاص داده است، از طرفی اتصال شبکه برق کشور با کشورهای همسایه نشان داد که موقعیت ممتاز کشور در تبادل برق، انتقال برق از کشورهای همسایه به دیگر همسایگان و نیز صادرات برق از جمله ظرفیتهای کشف نشده در بخش انرژی است، در حال حاضر ظرفیت دریافت برق کشور حدود هزار مگاوات و ظرفیت انتقال برق به همسایگان نیز در همین حدود است.

بر اساس برآوردهای کارشناسان ظرفیت صادرات برق می‌تواند تا ۱۰ برابر اضافه شود. در این حالت مجموع قدرت تولید و صادرات انرژی کشور شامل نفت، گاز و برق، ایران را در موقعیت بسیار ممتازی در منطقه قرار خواهد داد، بنابراین توجه سیاستگذاران و برنامه‌ریزان باید به این پتانسیل عظیم نیز معطوف شود.