واقعیت‌های بازار نفت در برنامه پنجم

اگر برنامه‌ چهارم توسعه در بخش اول خود بر رشد اقتصاد ملی دانایی‌محور در تعامل با اقتصاد جهانی تاکید می‌کرد و ماده اول آن بر بسترسازی برای رشد سریع اقتصادی براساس دارایی‌های حاصل از فروش نفت تاکید داشت، به اعتقاد کارشناسان اقتصادی برنامه پنجم با تعاریف علمی از «برنامه» همخوانی نداشته و از ساختاری نامشخص بهره می‌برد. از طرفی راهبردهای اجرایی تحقق برنامه نامشخص است و اهداف برنامه عموما در زمینه‌هایی که لازم بوده به صورت کمی مشخص نشده است.

از همین رو بعید به نظر می‌رسد با راهکارهای ارائه‌شده، تحولی در زمینه‌های موردنظر ایجاد شود و رسیدگی به اهداف برنامه با چنین شرایطی طی پنج سال، کار بسیار مشکلی خواهد بود.صنعت نفت که شالوده اقتصاد ایران را تشکیل می‌دهد نیز همچون سایر بخش‌ها تعریف و جایگاه دقیقی در برنامه پنجم ندارد و کارشناسان بر این باورند که برنامه پنجم دچار کلی‌گویی شده است.

به گفته مسوولان، این برنامه نگاهی فراتر به صنعت نفت دارد و کمک‌حال توسعه و بازویی برای حرکت به‌سمت صنایع مولد خواهد بود.

از همین رو سرمایه‌گذاری در برنامه پنجم در حوزه نفت حدود ۲۰۰ میلیارد دلارپیش بینی شده است که برای تحقق این میزان سرمایه‌گذاری وزارت نفت باید چالش‌های بخش خصوصی در این حوزه شامل عدم قدرت مالی بخش خصوصی، فقدان بانک انرژی، فعال نبودن بورس انرژی، فقدان صندوق‌های سرمایه‌گذاری تخصصی، تک‌محور بودن شرکت‌های خصوصی و عدم هم‌افزایی شرکت‌های خصوصی را ارزیابی کرده و راهکارهای مناسبی برای رفع موانع و عبور از محدودیت‌ها اتخاذ کند.

این نکته که دولت و بخش خصوصی توانایی این میزان سرمایه‌گذاری را نخواهند داشت، اهمیت جذب سرمایه‌گذاری خارجی را بیش از پیش می‌کند.

این در حالی است که با توجه به شرایط اقتصادی، سیاسی(داخلی و خارجی) و تشدید تحریم‌ها امکان جذب سرمایه‌گذاران خارجی کمتر شده و برخی شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران حاضر در ایران نیز در موقعیت انصراف از سرمایه‌گذاری قرار گرفته‌اند.

براساس این گزارش کارشناسان بر این باورند که اشاره به توسعه میدان‌های نفت و گاز در ماده ۱۲۲ برنامه پنجم توسعه، تکرار ماده ۱۵ قانون برنامه چهارم است و با نگاه اجمالی به شرایط دیروز و امروز، نمی‌توان همان انتظار پنج سال پیش را از میزان تولید در صنایع نفتی و گاز داشت.

به عقیده تحلیلگران اقتصادی در صد سال اول تولید نفت (تا پایان سال ۱۳۸۷) در کشور حدود ۴۴ درصد از ذخایر نفتی برداشت شده است.

این یعنی نزدیک شدن به نیمه عمر منبع انرژی و نشانگر آن است که برداشت از مابقی منابع ذخیره‌ای، هزینه‌های بیشتری را بر ما تحمیل خواهد کرد و این میزان سرمایه‌گذاری در این زمینه‌ها مناسب نیست، زیرا از یک‌طرف با افزایش هزینه و از طرف دیگر با کاهش سرمایه‌گذاری مواجه هستیم؛ بنابراین با شرایط موجود، امکان ادامه تولید قبلی میسر نخواهد بود.

در نتیجه پیش‌بینی دولت برای تولید روزانه یک میلیون بشکه نفت خام و ۲۵۰ میلیون متر مکعب گاز طبیعی در ماده ۱۲۲ برنامه پنجم توسعه دور ازانتظار بوده و بعید است با توجه به ظرفیت‌های موجود به این رقم برسیم.

اکثریت قریب به اتفاق نمایندگان مجلس نیز بر این باورند که در برنامه پنجم کلی‌گویی شده و الزاماتی که در برنامه چهارم وجود داشته در برنامه پنجم به‌صورت کلی مطرح شده است به‌طوری که در برنامه پنجم بیشتر به اهداف کیفی پرداخته شده درحالی که اهداف کمی قابل ارزیابی است و اهداف کمی در این برنامه کمتر دیده می‌شود.

عضو کمیسیون انرژی مجلس با انتقاد از برنامه پنجم توسعه گفت: در این برنامه بیشتر کلی‌گویی شده است و سعی‌شده الزامات برنامه چهارم به صورت کلی مطرح شود به‌طوری‌که در صورت تطبیق موردی این دو برنامه تفاوتی احساس نخواهد شد.

موید حسینی‌صدر تاکید کرد: برنامه پنجم به‌عنوان یک برنامه میان‌مدت باید دارای اهداف مشخص باشد، اما در برنامه ارائه‌شده جدول و آماری مبنی‌بر اینکه اقتصاد و به‌ویژه صنعت کشور هم‌اکنون در چه وضعیتی قرار دارد و پس از پایان برنامه به چه هدفی خواهد رسید، وجود ندارد.

حسینی‌صدر ادامه داد: مجلس شورای اسلامی مصمم است با تشکیل کارگروه‌ها و صرف وقت بیشتر و بررسی برنامه‌های توسعه به‌خصوص برنامه چهارم توسعه و آسیب‌شناسی آنها، دقت لازم را در انجام وظیفه خود در بررسی برنامه پنجم توسعه داشته باشد و به نحوه مطلوبی در تصویب این برنامه عمل کند.

وی با اشاره به انتظارات مجلس مبنی‌بر توجه بیشتر دولت به اهداف کمی در برنامه پنجم توسعه و قابل تحقق و ارزیابی بودن آنها، گفت: اهداف برنامه چهارم در جذب سرمایه‌گذاری خارجی در صنعت نفت محقق نشد، از طرفی برنامه پنجم توسعه نیز هدف‌گذاری مشخصی برای رفع موانع سرمایه‌گذاری خارجی در این صنعت انجام نداده است که جا داشت دولت به این موضوع بیشتر می‌پرداخت و با شناسایی موانع و معضلات موجود در جذب سرمایه‌گذاران خارجی، نسبت به رفع موانع و ایجاد جذابیت هر چه بیشتر اقدام می‌کرد.

این عضو کمیسیون انرژی مجلس ادامه داد: ایجاد آرامش و ثبات اقتصادی، سیاسی و کاهش فشارهای بین‌المللی و تحریم‌ها می‌تواند ورود سرمایه‌گذاران خارجی به صنعت نفت ایران را تسهیل کند.

وی افزود: در برنامه پنجم به تولید صیانتی تاکید شده است، اما جذب سرمایه‌گذاری خارجی مغفول مانده و با توجه به برداشت بیش از حد قطر و سایر همسایگان دارای مخازن نفت و گاز مشترک با ایران، بدون جذب سرمایه‌گذاران خارجی و بهره بردن از دانش و تکنولوژی روز دنیا، تولید صیانتی امکان‌پذیر نخواهد بود و شاهد تاراج منافع ملی توسط این کشورها خواهیم بود.

وی یادآور شد: در برنامه پنجم از مجلس خواسته شده که به دولت اجازه دهد در این برنامه سقف تولید نفت روزانه یک میلیون بشکه و میزان تولید گاز نیز روزانه ۲۵۰ میلیون مترمکعب افزایش یابد، اما مشخص نشده در چه زمانی و با چه راهکار و برنامه‌ای می‌خواهیم به این نقطه برسیم.

به گفته حسینی‌صدر مجلس بررسی دقیقی در این زمینه انجام خواهد داد و امیدواریم دولت و دستگاه‌های اجرایی در بررسی این برنامه در مجلس کمک‌کار مجلس بوده و با مجلس همراهی کنند تا شاهد حرکت سریع‌تر به‌سمت پیشرفت و توسعه کشور باشیم.