سناریوهای ورود گاز ایران به سبد انرژی آسیا و اروپا

ایران تلاش کرده است طی سال‌های اخیر نقش فعالانه‌ای در نقشه انرژی منطقه و تجارت جهانی گاز بازی کند. دومین دارنده منابع گاز در جهان با اتخاد راهبردهای تجاری موثر و بلندمدت، ضمن تعادل بخشی در تراز انرژی کشور، همواره به دنبال افزایش حضور در بازار این فرآورده راهبردی بوده است. تدابیر تاریخی که در زمینه صادرات گاز از محور شرق (پاکستان، هند و چین) و بازخوانی سناریوهای صادرات گاز از مسیرهای مختلف غرب یعنی اروپا اتخاذ شده، نشان از رویکردهای بهنگام ایران نسبت به تحولات بازار گاز دارد. این در شرایطی است که مدیریت انرژی کشور با خرید، واردات، ترانزیت، معاوضه (سوآپ) و تهاتر گاز، ضمن تامین نیاز داخلی، اهداف راهبردهای بین نسلی را مد نظر قرار داده است. اینکه ایران در حوزه مسائل مزبور چه تدابیری را اتخاذ کرده است، محور گفت‌وگوی ما با آقای مهندس «سیدرضا کسایی‌زاده»، مدیر عامل شرکت ملی صادرات گاز ایران است. وی در این گفتگوی تفصیلی به تازه‌ترین برنامه‌های ایران در حوزه‌های صادرات گاز اشاره کرده است.

***

به‌عنوان اولین سوال بحث تهاتر گاز با برق با کشور ارمنستان یکی از پروژه‌های شرکت ملی صادرات گاز ایران در سال گذشته بود. این پروژه در حال حاضر در چه وضعیتی قرار دارد؟

بر اساس قرارداد ایران و ارمنستان، ارمنی‌ها به ازای هر یک مترمکعب گازی که دریافت می‌کنند ۳ کیلووات ساعت برق به شرکت توانیر تحویل خواهند داد. در حال حاضر ارمنی‌ها به دنبال ساخت یک خط جدید برق هستند که بتوانند برق بیشتری را تحویل دهند و گاز بیشتری را برداشت کنند. قدرت صدور برق از این کشور در حال حاضر ۲۵۰ مگاوات است که قرار است این میزان به هزار مگاوات افزایش یابد.

در حال حاضر چه میزان گاز دریافت می‌کنند؟

درحال حاضر در حدود ۵/۱ میلیون مترمکعب گاز در روز به این کشور صادر می‌شود که قرار است تا ۳ میلیون مترمکعب در روز افزایش یابد.

از دیگر پروژه‌هایی که در سال گذشته کلید خورد، ساخت ۳۵ کیلومتر خط لوله دوم واردات گاز از ترکمنستان تا سرخس بود، ۱۲۰ کیلومتر باقی مانده این خط چه زمانی ساخته خواهد شد؟

بر اساس قرارداد جدید گازی ایران با ترکمنستان، قرار است که از طریق خط لوله دوم ترکمنستان ۶ میلیارد مترمکعب گاز در سال از منطقه دولت آباد وارد کشور شود. ما بر اساس توافقات قبلی نیز با این کشور ۸ میلیارد مترمکعب در سال، گاز وارد می‌کردیم که با تکمیل شدن خط لوله دوم واردات گاز از ترکمنستان، میزان واردات گاز به ۱۴ میلیارد مترمکعب در سال افزایش خواهد یافت. در حال حاضر ۳۵ کیلومتر از این خط تا سرخس ساخته شده است که برای واردات ۶ میلیارد مترمکعب گاز کافی نیست و باید این خط تا مشهد ادامه پیدا کند که درسال جاری ۱۲۰ کیلومتر باقی مانده احداث خواهد شد. البته در حال حاضر ترکمن‌ها این آمادگی را دارند که با صدور ۶ میلیارد مترمکعب گاز دیگر، میزان صادرات گاز خود از طریق خط دوم را به ۱۲ میلیارد مترمکعب در سال برسانند. به همین دلیل گنجایش این خط بر اساس واردات ۱۸میلیارد مترمکعب گاز در سال طراحی شد تا امکان افزایش صادرات گاز در آینده وجود داشته باشد.

آیا ساخت این خط لوله در سال جاری تکمیل می‌شود؟

بله امسال شرکت ملی صادرات گاز ایران ساخت این خط لوله را به اتمام می‌رساند تا ۶ میلیارد مترمکعب گاز را تحویل گرفته و برای ۱۲ میلیارد مترمکعب دیگر نیز با طرف ترکمنی وارد مذاکره شده‌ایم تا در فرصت مناسب بتوانیم این قرارداد را افزایش دهیم.

در واقع با اجرای این پروژه مناطق شمال و شمال شرق کشور از تامین گاز صددرصد برخوردار خواهند شد؟

هدف ما این نیست که گاز ترکمنستان را تنها برای مصارف شمالی کشور در نظر بگیریم. کار ما تجارت گاز است که شامل خرید و فروش گاز، سوآپ گاز و ترانزیت گاز است. گاز ترکمنستان در درجه اول، برای مصارف شمال کشور دارای صرفه اقتصادی است؛ به دلیل اینکه دیگر مجبور نیستیم گاز را از جنوب کشور به شمال کشور منتقل کنیم. گرچه در حال حاضر شبکه خطوط لوله داخل کشور به گونه‌ای است که اگر هیچ گازی را نیز از ترکمنستان وارد نکنیم، می‌توانیم جوابگوی تمامی‌نیاز شمال کشورمان باشیم. در واقع به وسیله پالایشگاه سرخس و خط لوله‌ای که از تهران تا شمال کشیده شده، می‌توانیم گاز این مناطق را تامین کنیم، اما بحث اصلی ما در این پروژه توجه به تجارت گاز و صرفه اقتصادی آن است. با توجه به اینکه کشور ما از یک موقعیت خاص ژئوپلتیکی بهره‌مند است باید در آینده به یک شاهراه انرژی تبدیل شود. ما در شمال و جنوب کشور دارای منابع سرشار انرژی هستیم و در شرق و غرب کشور نیز همسایگانی داریم که مصرف‌کننده انرژی هستند. برنامه‌ریزی ما باید به گونه‌ای باشد که زیر ساخت‌های لازم برای ایجاد شاهراه انرژی در کشور را فراهم کنیم. ما همان‌طوری که دارنده یک شبکه قوی ملی گاز در کشور هستیم باید یک شبکه قوی صادرات و واردات در داخل کشور را نیز ایجاد کنیم تا بتوانیم به راحتی شمال، جنوب، شرق و غرب کشور را به یکدیگر متصل کنیم. اعتقاد من بر این است که باید زمینه ساخت یک خط لوله از منطقه «دولت‌آباد» ترکمنستان به جنوب کشور را فراهم کنیم که امکان معاوضه (سوآپ) گاز فراهم شود. در حال حاضر شبکه داخلی ما نیاز به اصلاح دارد، تا به حالت رینگ (حلقه) در بیاید و نظر من ایجاد یک شبکه صادراتی می‌تواند این رینگ (حلقه) را کامل کند. بنابراین ارزش دارد که ما یک رینگ صادرات و واردات گاز نیز در داخل کشور احداث کنیم. این پتانسیل در داخل کشور وجود دارد و باید از آن استفاده مطلوب شود. به عقیده من ضمن اینکه باید سیاست‌های صادراتی در کشور دنبال شود، هیچ منعی برای واردات بیشتر گاز از کشورهایی مثل ترکمنستان و آذربایجان وجود ندارد.

شرکت ملی صادرات گاز ایران علاوه بر صدور گاز از طریق خط لوله، پروژه‌های متعددی را نیز در زمینه صادرات گاز به صورت ال.ان.جی در دست اقدام دارد. بفرمایید که در حال حاضر پروژه توسعه پارس شمالی برای صادرات ال.ان.جی به چین در چه وضعیتی قرار دارد؟

فعال شدن مذاکرات پارس شمالی از جمله اقداماتی بود که در سال گذشته شروع شد و قرارداد بالادستی آن برای تولید ۲۰ میلیون تن ال.ان.جی با شرکت «سینوک» چین در سال گذشته امضا شد. همکاران ما نیز در قالب دو تیم کاری قوی در بخش بازاریابی و بخش مشارکت‌ها با چینی‌ها کار را شروع کردند. در حال حاضر نیز تعداد زیادی از قراردادهای بخش میان دستی این پروژه امضا شده و امضای دو قرارداد مهم این پروژه که شامل قرارداد PDAا(Project Development Agreement) و Gas SPAا(Gas Sales & Purchase Agreement) است، باقی مانده و امیدواریم که تا حدود ۶ ماه دیگر نهایی و امضا شود. طرف چینی هم مشاورین داخلی و خارجی خود را برای طراحی این پروژه و تجهیز کارگاه خود انتخاب کرده است. این شرکت در تهران نیز ساختمان خود را اجاره و ۱۵۰ نفر نیرو وارد کرده است تا بعد از عقد قرارداد کار خود را شروع کنند. من فکر می‌کنم با توجه به نیاز چین به انرژی، این کار سرانجام مناسبی داشته باشد.

طرح توسعه پارس شمالی تنها برای تولید ال.ان.جی است؟

بله، توسعه میدان گازی پارس شمالی صرفا برای تولید ال.ان.جی و مختص چینی‌هاست و با هیچ شرکت دیگری در این زمینه مذاکره نشده است. ۱۰۰ درصد سرمایه‌گذاری توسط شرکت «سینوک» چین انجام می‌شود و پس از رسیدن به تولید، ۵۰ درصد تولید متعلق به ما و ۵۰ درصد متعلق به طرف چینی خواهد بود. هزینه سرمایه‌گذاری انجام شده توسط طرف چینی از محل همان ۵۰ درصد تولید پرداخت خواهد شد.

تجهیزات این پروژه توسط چینی‌ها تامین می‌شود؟

تجهیزات این پروژه هم از داخل کشور و هم از خارج کشور تامین خواهد شد که در بخش خارجی، بخشی از تجهیزات توسط چینی‌ها و بخشی هم از خارج از چین تامین می‌شود؛ چرا که برخی از تکنولوژی‌های مورد نیاز برای اجرای این پروژه در چین وجود ندارد.

آیا موضوع الحاق پارس شمالی به پارس جنوبی در روند توسعه این دو میدان تاثیری دارد؟

خیر، الحاق این دو قسمت در مورد میدان آنها مطرح نیست، بلکه در مورد زمین آنها مطرح شده است. وسعت پارس شمالی ۱۶ هزار هکتار است که بر اساس مصوبه هیات دولت همانند پارس جنوبی به منطقه ویژه تبدیل شده است که حدود ۳۰۰ هکتار از این زمین را برای اجرای پروژه پارس شمالی در اختیار چینی‌ها قرار گرفته‌است.

اجرای پروژه ایران ال.ان.جی در حال حاضر چه میزان پیشرفت فیزیکی دارد؟

در رابطه با پروژه ایران ال.ان.جی حرکت خوبی انجام شده است. باوجود مشکلات مالی که در این پروژه وجود داشته، پیشرفت فیزیکی این طرح حدود ۳۲ درصد است. بخش نیروگاهی این پروژه نیز هم‌اکنون از پیشرفت فیزیکی ۵۰ درصدی برخوردار است. امیدواریم در آینده نزدیک (۳ ماه آینده) بخش نیروگاهی این پروژه با توان تولید برق هزار مگاوات مورد بهره‌برداری قرار گیرد. در این بین از آنجایی که باید ۸۰ درصد پروژه ایران ال.ان.جی به بخش خصوصی واگذار شود، با دو شرکت اروپایی و دو شرکت آسیایی برای واگذاری این طرح مذاکره شده و امیدواریم با به نتیجه رسیدن روند مذاکرات، مشکل سرمایه‌گذاری در این طرح حل شود.

میزان کمبود اعتبار برای اجرای پروژه ایران ال.ان.جی در حال حاضر به چه میزان است؟

در پروژه ایران ال.ان.جی، در حدود ۷۵۰ میلیون دلار سرمایه‌گذاری کرده‌ایم و مقداری نیز بدهکار هستیم، اما در مجموع طبق برآورد اولیه باید حدود ۵ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری انجام شود. ۹۰۰ میلیون دلار از حساب ذخیره ارزی برای این طرح تخصیص داده شده که حدود ۵/۱ سال است که فعالیت می‌کنیم، اما به دلیل مشکلات بانک‌ها هنوز موفق به دریافت این پول نشده‌ایم؛ چرا که بانک مرکزی از بانک‌ها می‌خواهد که تضمین بازپرداخت این وام‌ها را به عهده بگیرند. بانک‌ها هم برای اینکه زیر بار این ریسک سنگین نروند، علاقمندند به صورت سندیکایی کار کنند. در حال حاضر دریافت ۹۰۰ میلیون دلار اعتبار این پروژه بروکراسی اداری را طی می‌کند.

روند توسعه فاز ۱۱ برای اجرای پروژه پارس ال.ان.جی در چه وضعیتی قرار دارد؟

روند توسعه این فاز از شرکت «توتال» فرانسه گرفته شده و به شرکت «سی.ان.پی.سی.آی» چین داده شده است. «توتال» هم به دنبال این است که با شرکت چینی شریک شود. منتها الان بخش ال.ان.جی این طرح متوقف است تا تکلیف بالادست آن مشخص شود.

الان چینی‌ها فعالیت خود را در این فاز شروع کرده‌اند؟

این بخش مربوط به Pogc است.

یکی دیگر از پروژه‌های شرکت ملی صادرات گاز ایران، صادرات گاز به اروپا است، بفرمایید روند اجرای این پروژه در حال حاضر در چه وضعیتی قرار دارد؟

برای صادرات گاز به اروپا گزینه‌های مختلفی مطرح است. یکی از این گزینه‌ها مسیر ترکیه و اتصال به خط لوله «نابوکو» است و مسیر دیگر از خاک ترکیه برای اجرای خط لوله پرشین (خط لوله نهم سراسری) است. اما غیر از این دو مسیر گزینه‌های دیگر نیز مطرح است که شامل ساخت خط لوله‌ای از خاک عراق و سوریه و انتقال آن به جنوب ایتالیا است، اما هنوز تصمیمی ‌گرفته نشده است که کدام میسر را انتخاب کنیم. به همین دلیل است که هنوز ساخت خط لوله نهم سراسری را شروع نکرده‌ایم. چون اگر بخواهیم مسیر عراق و سوریه را انتخاب کنیم دیگر نیازی به ساخت خط لوله نهم سراسری نداریم. هنوز در مرحله بررسی این گزینه‌ها هستیم؛ مسیر عراق و سوریه هم گزینه بسیار مهمی‌ است، چرا که بخش اعظم آن از دریا عبور می‌کند. در هر صورت اگر این مسیر انتخاب نشد و به این نتیجه برسیم که از طریق ترکیه گاز صادر کنیم، ساخت خط لوله نهم سراسری را شروع می‌کنیم. البته به غیر از این مسیرها، صدور گاز از طریق کشورهای آذربایجان و عربستان نیز به عنوان دو گزینه دیگر مطرح است. در حال حاضر فشارهای خارجی باعث شده که کشورهای اروپایی به طور مستقیم وارد مذاکره با ایران نشوند ولی به هر حال آنها به گاز ایران نیاز دارند.

ساخت دو خط لوله جدید جریان شمالی و جنوبی از روسیه به سمت اروپا تا چه میزان در جایگاه ایران برای صادرات گاز به اروپا موثر خواهد بود؟

کشور روسیه هم‌اکنون به اروپا گاز صادر می‌کند، اما این کشور ساخت دو خط دیگر به نام جریان شمالی و جنوبی را نیز برای صادرات گاز بیشتر به اروپا در دست اجرا دارد، اما کشورهای اروپایی علاوه بر دریافت گاز از روسیه به واردات گاز از سایر کشورها نیز فکر می‌کنند، چرا که مصرف گاز اروپا رو به افزایش است؛ به طوری که در سال ۲۰۲۰ به ۷۰۰ میلیارد مترمکعب گاز نیاز دارد. یعنی حتی اگر دو خط دیگر هم برای واردات گاز از روسیه کشیده شود، کشورهای اروپایی به چند خط دیگر نیز نیاز دارند. بنابراین جای نگرانی اصلا وجود ندارد. ما منتظر هستیم که مذاکراتمان با کشورهای اروپایی برای صادرات گاز نهایی شود بعد مسیر صادرات گاز را انتخاب کنیم.

علاوه بر پروژه‌هایی که ذکر شد، شرکت ملی صادرات گاز ایران مذاکرات متعددی را نیز برای فروش گاز به کشورهای حاشیه خلیج فارس (چون امارات، کویت، بحرین، عمان و ...) در دست انجام دارد. چرا روند مذاکرات ما برای فروش گاز طولانی است؟

طولانی شدن روند مذاکرات ما با کشورهای حاشیه خلیج فارس به دلیل وجود دو مشکل است. یکی بحران اقتصادی جهانی است که مانعی بر سر راه فاینانس پروژه‌ها شده و دیگری بحث قیمت فروش گاز است. از آنجایی که شرایط ما برای خرید گاز بر اساس شرایط بین‌المللی است، شرایط ما نیز برای فروش گاز بر اساس شرایط بین‌المللی خواهد بود. به عنوان نمونه اگر ما یک سنت تخفیف برای فروش گاز در نظر بگیریم، برای ۱۰۰ میلیون مترمکعب گاز چیزی در حدود یک میلیون دلار در روز و ۹میلیارد دلار در طول قرارداد خواهد بود که قابل ملاحظه است.

در قراردادهای گازی ما، قیمت گاز بر چه اساسی تعیین می‌شود؟

تمامی‌قراردادهای گازی ما فعلا متصل به قیمت نفت است.

آیا این امکان وجود دارد که قیمت گاز در آینده مستقل از قیمت نفت شود؟

شکی در آن نیست، مجمع کشورهای صادرکننده گاز باید در آینده در جهتی حرکت کند که قیمت گاز را مستقل از قیمت نفت ببینند. الان از نظر ارزش حرارتی، قیمت گاز با قیمت نفت یکسان نیست. اصولا قیمت گاز ۷۰ تا ۸۵ درصد قیمت نفت است که باید یکسان شود؛ اما به دلیل اینکه گاز به دلیل زیست محیطی آثار مخرب کمتری نسبت به نفت دارد، قیمت آن باید گران‌تر از قیمت نفت شود.

تا چه حد مجمع کشورهای صادرکننده گاز می‌تواند در آینده در زمینه تعیین قیمت گاز موثر واقع شود؟

نباید انتظار داشت که این مجمع به این زودی به سطحی برسد که بتواند برای گاز قیمت مناسبی را در نظر بگیرد. باید کشورها در ابتدا با مواضع همدیگر آشنا شوند و به وحدت برسند تا بتوانند منافع خود را حفظ کنند. نباید به گونه‌ای باشد که همانند اوپک برخی از کشورهای عضو زیر فشار قدرت‌های بزرگ جهانی قرار بگیرند و از مواضع خودشان عدول کنند. در این مجمع کشورها باید واقعا مستقل باشند و منافع تولیدکننده و مصرف کننده باهم دیده شود.

در پایان برنامه‌های اصلی شما در سال ۸۹ چیست؟

طراحی ادامه خط لوله «صلح» برای صادرات گاز به پاکستان و نافذ کردن قرارداد آن، مذاکراه با ترکمن‌ها برای خرید گاز بیشتر، مذاکره با کشور آذربایجان برای خرید گاز به صورت دراز مدت، ادامه روند مذاکرات صادرات گاز به کشورهای عراق، امارات، کویت، عمان و بحرین، مذاکره با اروپا، چین، هند و سوریه برای فروش گاز و افزایش فعالیت‌های شرکت در زمینه اجرای پروژه‌های ال.ان.جی از جمله مهم‌ترین برنامه‌های ما در سال ۸۹ است.