راهبردهای آتی صنعت پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی

فرصت ویژه برای گفت‌وگو با مهندس «شهنازی‌زاده»، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی را نباید تنها به دریافت و مرور اعداد و ارقام صرف کرد. گفت‌وگو با عالی‌ترین مدیر صنعت پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی کشور فرصتی مغتنم برای واکاوی موضوعات راهبردی این صنعت است.

مهندس «سیدنورالدین شهنازی‌زاده»، مدیرعامل شرکتی است که تامین بیش از ۴۰ درصد از کل سبد انرژی مصرفی کشور را بر عهده دارد. این فرآیند، دربرگیرنده بخش‌های مختلف تولید، واردات، صادرات، ذخیره‌سازی، انتقال و توزیع میلیاردها لیتر فرآورده نفتی با عملیاتی شبانه‌روزی و مستمر و در شبکه‌ای به وسعت کشور ایران و نقاط صادراتی و وارداتی مربوطه به آن است. وی با طبقه‌بندی راهبردهای اصلی صنعت به تشریح اولویت‌های داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی این حوزه در بخش‌های مختلف زنجیره تامین، توزیع و تجارت فرآورده‌های نفتی پرداخته است.
مهندس شهنازی‌زاده، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران مهم‌ترین اهداف تعیین شده برای این شرکت در برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران را شامل افزایش سهم و ارتقای جایگاه صنایع پایین دستی نفت ایران در سطح منطقه و جهان، افزایش ظرفیت پالایشی، تامین سوخت مورد نیاز کشور، روزآمد کردن شرکت‌های تابعه و تبدیل آنها به بنگاه‌های اقتصادی و واگذاری آنها به بخش‌خصوصی در راستای اجرای سیاست‌های اصل ۴۴ قانون اساسی همراه با برقراری تعامل موثر و گسترده و حضور شرکت در خارج از مرزها به منظور ایفای نقش مدیریتی ایران در توزیع، ترانزیت و سوآپ فرآورده‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای و اعمال مدیریت انرژی و بهینه‌سازی مصرف در ضمن کاهش شدت انرژی می‌داند.
راهبردهای حوزه مدیریت عرضه و تقاضای فرآورده‌های نفتی
مهندس شهنازی‌زاده معتقد است سیاست‌های شرکت متبوع وی در حوزه فرآورده‌های نفتی در دو بخش عرضه و تقاضا قابل بررسی است. در بخش عرضه، تولید فرآورده‌های نفتی و رفع نیازهای ملی به سوخت مایع، بخش مهمی از ماموریت‌های شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی را تشکیل می‌دهد. به گفته مهندس شهنازی‌زاده شرکت ملی پالایش و پخش در حوزه تولید فرآورده‌های نفتی، استراتژی‌های مختلفی در نظر گرفته است که مهم‌ترین آن شامل بهینه‌سازی و توسعه پالایشگاه‌های موجود، احداث پالایشگاه‌های جدید، ارتقای سطح کیفی فرآورده‌ها، کاهش هزینه‌های تولید، توسعه شبکه خطوط انتقال، مخازن، اسکله‌های بارگیری و تخلیه و همچنین تامین امکانات واردات، صادرات و توزیع مطلوب فرآورده‌های نفتی است. در بخش مدیریت تقاضا نیز شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، سیاست‌های خود را بر مبنای ترویج و گسترش فرهنگ صرفه‌جویی و بهینه‌سازی مصرف انرژی در کشور، بهینه‌سازی سبد مصرف انرژی، جلوگیری از قاچاق فرآورده‌های نفتی و کاهش ضایعات و تلفات در بخش تولید، انتقال و توزیع انرژی برنامه‌ریزی کرده است.
هدف‌گذاری در برنامه پنجم
به گفته مهندس شهنازی‌زاده، اهداف کمی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی در برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در قالب جدول ذیل تدوین و پیش‌بینی شده است.
مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی درخصوص ظرفیت‌های پالایش نفت کشور گفت: به طور کلی در سال ۱۳۸۷ پالایشگاه‌های کشور با استفاده از نفت خام و میعانات گازی و همچنین نفت خام وارداتی از کشورهای آسیای میانه با رقمی بیش از ۱۶۴۹ هزار بشکه در روز همراه با ۲۴ هزار بشکه در روز میعانات گازی به تولید انواع فرآورده‌های نفتی پرداخته است. در این سال، ظرفیت پالایش روزانه نفت خام در پالایشگاه تبریز ۱۱۲ هزار بشکه، کرمانشاه ۲۲ هزار بشکه، اراک ۱۷۲ هزار بشکه، اصفهان ۳۶۰هزار بشکه، آبادان ۴۰۲ هزار بشکه، شیراز ۵۹ هزار بشکه، لاوان ۳۱ و بندرعباس ۲۸۲ هزار بشکه بوده است. میزان تولید کل فرآورده‌های نفتی تولیدی در ۹ پالایشگاه کشور ۲۶۰میلیون لیتر شامل گاز مایع، بنزین، نفت گاز، نفت سفید، نفت کوره و فرآورده‌های ویژه بوده است.
ضریب امنیت عرضه انرژی از مهم‌ترین شاخص‌های مورد بررسی در تعیین شرایط سرمایه‌گذاری‌های صنعتی و اقتصادی در اقتصاد ملی محسوب می‌شود. به گفته مهندس شهنازی‌زاده برای افزایش امنیت عرضه انرژی در سال‌های آتی، علاوه بر توسعه و بهینه‌سازی فرآیند پالایشگاه‌های موجود، اقدام به احداث پالایشگاه میعانات گازی بندرعباس (پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس)، پالایشگاه نفت خام فوق سنگین بندرعباس (پالایشگاه هرمز) و پالایشگاه فوق سنگین آبادان (پالایشگاه خوزستان) شده است.
زمستان، بدون نگرانی
زمستان ۸۸ در حالی سپری شد که عملیات سوخت‌رسانی به اقصی نقاط کشور بدون بروز هرگونه کمبود و نگرانی‌های احتمالی در این خصوص به انجام رسید و این امر به گونه‌ای است که مصرف نیروگاه‌های کشور در مقایسه با سال ۸۷ بیش از ۱۷ درصد رشد (معادل بیش از ۲میلیارد لیتر) را نشان می‌دهد. مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی کشور که شرکت متبوع وی مسوولیت تامین حدود ۴۰ درصد از مجموع انرژی مصرفی کشور را بر عهده دارد، در این زمینه گفت: با برنامه‌ریزی انجام شده، تمامی ظرفیت مخازن ذخیره‌سازی نیروگاه‌ها و کارخانه‌های سیمان و برخی صنایع مصرف‌کننده قبل از فرارسیدن فصل زمستان تکمیل شد، به‌طوری‌که در پایان آبان ماه، میزان ذخیره‌سازی نیروگاه‌ها به ۲/۴ میلیارد لیتر و کارخانه‌های سیمان به سطح ۵۶۰ میلیون لیتر رسید. همچنین در نیمه اول سال نسبت به ذخیره‌سازی سوخت زمستانی خصوصا نفت‌سفید در نقاط صعب‌العبور اقدام گردید. از سوی دیگر با پیگیری‌های به عمل آمده نسبت به بهره‌برداری هرچه سریع‌تر از مخازن در دست احداث اقدام شد، به طوری که مخازن در زمان مناسب در سرویس بهره‌برداری قرار گرفت و نسبت به ذخیره‌سازی در آنها اقدام شد. در بخش انتقال فرآورده با استفاده از راه‌آهن، طی برنامه‌ریزی با راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، توافقات لازم در خصوص اختصاص تعداد بیشتری واگن مخزن‌دار و لکوموتیو برای حمل فرآورده به نیروگاه‌ها و انبارهای نفت صورت گرفت. همچنین در بخش حمل و نقل جاده‌ای، تجهیز و به کارگیری ده هزار نفتکش جهت تامین سوخت کشور تحقق یافت. تحویل سوخت به صنایع به صورت اعتباری جهت ذخیره زمستانی برای مقابله با قطعی احتمالی گاز طبیعی نیز از دیگر سازوکارهای پیش‌بینی شده به این منظور بود.
مهندس شهنازی‌زاده در عین حال می‌افزاید: جهت هماهنگی هرچه بیشتر در جهت تامین مطلوب انرژی مورد نیاز کشور جلسات مستمر با شرکت ملی گاز و شرکت توانیر نیز برگزار می‌شود.
فاینانس طرح‌های صنعت پالایش و پخش
مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، تامین مالی طرح‌های سرمایه‌گذاری شرکت را با توجه به ماهیت هزینه‌بر بودن این طرح‌ها و پروژه‌ها، عاملی مهم و تعیین‌کننده در دستیابی به اهداف پیش‌بینی شده صنعت می‌داند. مهندس شهنازی‌زاده، مهم‌ترین موضوع در اجرای طرح‌های جدید پالایشگاهی کشور را نیز تامین منابع مالی مورد نیاز مانند جذب سرمایه‌گذاری و مشارکت خارجی (فاینانس) و تامین به موقع هزینه سهم شرکای بخش‌خصوصی می‌داند و معتقد است که بر این اساس این شرکت تلاش خود را معطوف به سایر شیوه‌های تامین منابع نموده است.
خصوصی‌سازی و زیرساخت‌های مورد نیاز آن
خصوصی‌سازی از جمله مهم‌ترین مباحث مطرح در حوزه صنعت نفت طی سال‌های اخیر بوده است. مهمترین گام اولیه در روند خصوصی‌سازی در صنعت پالایش و پخش، واگذاری بخشی از سهام پالایشگاه اصفهان بوده است. با این حال تحقق موفقیت‌آمیز این برنامه در صنعت نفت با توجه به سرمایه بالای مورد نیاز برای مشارکت فعالان بخش‌خصوصی منوط به ایجاد زیرساخت‌های مالی، مقرراتی و قانونی مورد نیاز است. مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی در خصوص زیرساخت‌های مورد نیاز برای توفیق خصوصی‌سازی در این بخش می‌گوید: بازار کارآمد مالی و افزایش توان خرید بخش خصوصی از جمله پیش‌زمینه‌های مهم در خصوصی‌سازی به شمار می‌روند که در صورت نبود این پیش شرط‌ها، بنگاه‌های دولتی به بخش عمومی واگذار می‌گردد که چندان موثر نخواهد بود.
به گفته مهندس شهنازی‌زاده در حال حاضر شرکت‌های پالایشی را بنگاه‌ها یا موسسات بخش عمومی خریداری می‌نمایند و لذا موضوعاتی مانند تحقیق و توسعه در اولویت سهامداران نبوده و تقسیم سود از اهمیت بیشتری برخوردار می‌باشد، لذا در آینده شکاف بین عرضه و تقاضای فرآورده این شرکت‌ها افزایش می‌یابد و ممکن است نیاز به واردات برخی فرآورده‌ها افزایش یابد. آزادسازی اقتصادی یکی دیگر از عوامل مهم در خصوصی‌سازی می‌باشد. به عنوان مثال، مادامی که مواد اولیه شرکت‌ها و نرخ فروش محصولات مشمول قیمت‌گذاری باشد، نمی‌توان از خصوصی‌سازی شرکت‌ها نتیجه مطلوبی انتظار داشت. تا زمانی که قیمت‌ها بر اساس نیروهای بازار تعیین نشود، شرکت خصوصی شده، امکان شناسایی فرصت‌ها و مشکلات خود را نخواهد داشت. از آنجا که مهم‌ترین هدف خصوصی‌سازی ارتقای کارآیی می‌باشد، این مهم بدون آزادسازی قیمت‌ها و آزادسازی تجارت خارجی و ایجاد فضای رقابتی میسر نخواهد گردید.مهندس شهنازی‌زاده مهم‌ترین اقدامات انجام شده در راستای مصوبات واگذاری شرکت‌ها را شامل عرضه سهام شرکت نفت اصفهان در بورس، واگذاری سهام نه شرکت پالایشی بابت سهام عدالت، تبدیل شرکت‌های پالایش نفت آبادان، تبریز و لاوان با تغییر مفاد اساسنامه به سهامی عام (که اساسنامه جدید سایر شرکت‌های پالایش نفت نیز جهت تبدیل به سهامی عام تنظیم و به اداره ثبت شرکت‌ها جهت ثبت تحویل گردیده است) می‌داند. ضمن اینکه مابقی شرکت‌های پالایش نفت (به استثنای اصفهان) نسبت به انعقاد قرارداد با شرکت‌های کارگزار معرف جهت اخذ پذیرش در بورس اقدام نموده‌اند. مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران در خصوص فعالیت‌های قابل واگذاری در زنجیره تامین، توزیع و تجارت فرآورده‌های نفتی در کشور می‌گوید از آنجایی که فعالیت‌های مربوط به تامین و توزیع جزو فعالیت‌های پایین دستی به شمار می‌روند و سرمایه هنگفتی نیز برای شروع و ورود به آن لازم نیست، لذا به نظر می‌رسد تمامی بخش توزیع که در حال حاضر هم امکان واگذاری به بخش خصوصی را دارد. البته در حال حاضر حمل و نقل فرآورده‌ها کاملا از طریق ناوگان بخش خصوصی انجام می‌شود و بیش از ۹۰ درصد از جایگاه‌های عرضه فرآورده هم متعلق به بخش‌خصوصی است و کمتر از ۱۰ درصد باقی مانده نیز به علت نیاز به اعمال سیاست‌های جایگاه‌داری و در مناطقی که توجیه اقتصادی برای بخش‌خصوصی ندارد، متعلق به دولت است. بر این اساس، توسعه و گسترش جایگاه‌های سوخت‌رسانی کاملا به بخش خصوصی واگذار گردیده است. فعالیت‌هایی نظیر سوآپ و بانکرینگ نیز کاملا از طریق سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در جریان است که در طی مدت ۳ سال گذشته توسعه چشمگیری داشته است.
اوراق مشارکت
انتشار اوراق مشارکت با وجود سابقه قابل توجه در اقتصاد کشور، رویکرد جدیدی در صنعت پالایش و پخش محسوب می‌شود. به گفته مهندس شهنازی‌زاده در جهت تامین منابع مورد نیاز طرح‌ها، این شرکت اقدام به اخذ تسهیلات از طریق فروش اوراق مشارکت نموده است. براین اساس، شرکت در اولین تجربه، تسهیلاتی به مبلغ ۲۵۰۰ میلیارد ریال جهت اجرای پروژه احداث مجتمع بنزین‌سازی در پالایشگاه آبادان (مجتمع کت کراکر) از این طریق تامین نموده است و در ادامه، مذاکرات در خصوص اخذ تسهیلات به طریق یاد شده جهت اجرای طرح افزایش تولید پالایشگاه بندرعباس و ادامه عملیات اجرایی طرح افزایش ظرفیت پالایشگاه شازند اراک در مراحل نیمه نهایی است و تلاش‌ها جهت تامین مالی سایر طرح‌ها نیز ادامه دارد.