معضل ورود ماشین آلات مستعمل

واردات ماشین آلات مستعمل خارجی به کشور در حالی با تعرفه پایین به صورت بی رویه و بدون شرایط خاصی ادامه پیدا می کند که اکثر کشورهای دنیا که نوعا تولید کننده این محصولات هم نیستند شرایطی برای ورود این گونه محصولات همچون کیفیت ، دارا بودن استاندارد های روز دنیا و عدم گذشت بیش از یک سال از زمان تولید آن را تعیین نموده اند ولی با کمال تاسف در کشور ما نظارت خاصی بر واردات این گونه تولیدات صورت نمی گیرد و دروازه های واردات بر روی محصولات فاقد کیفیت و بدون خدمات پس از فروش باز است.

رکود جهانی از یکطرف و از سوی دیگر پایین بودن نرخ تعرفه های حمایتی برای ساخت داخل اینگونه ماشین آلات ، کشور را با هجوم انواع ماشین آلات سنگین مستعمل و بی-کیفیت مواجه ساخته است.رکود جهانی و تقلیل بسیار زیاد کارهای زیر بنایی و عمرانی در کشورهای صنعتی و یا در کشورهای در حال توسعه سبب شده که مازاد تولیدات صورت گرفته در جهان بدلیل نداشتن مشتری به سمت بازارهای نو ظهور از جمله ایران و منطقه سرازیر گردد و این در حالیست که در کشور توان تولید سالانه دست کم ۵ هزار دستگاه از انواع ماشین آلات راهسازی و معدنی وجود دارد و شرکت هپکو به عنوان تنها تولید کننده ماشین آلات سنگین در خاورمیانه به تولید ماشین آلات با کیفیت سطح جهانی ،ارائه خدمات پس از فروش همه جانبه و به موقع میپردازد و هم اکنون این شرکت حدود ۲۲ نوع از انواع ماشین آلات سنگین که در بخشهای مختلف عمرانی کشور کاربرد دارند را تحت نام و برند هپکو و یا با اشتراک تولیدکنندگان صاحب نام دنیا تولید و به فروش می‌رساند. ظرفیت بالای مجموعه مجتمع های تولیدی هپکو موجب اشتغال۲۰۰۰ نفر به طور مستقیم و۸۰۰۰ نفر به صورت غیر مستقیم گردیده و بدلیل وجود ماشین ابزارهای مدرن ، زیرساختهای مناسب و ظرفیتهای کافی می‌توان به آسانی ظرفیت تولید محصولات را تا حدود ۵۰% ( چه به لحاظ تنوع محصولی و چه به لحاظ تعداد تولید) افزایش داد که نه تنها جوابگوی کلیه نیاز های جامعه می-باشد بلکه قادر است بخش قابل توجهی از نیازهای صادراتی منطقه را پوشش دهد
آنچه مسلم است واردات ماشین آلات مستعمل راهسازی و معدنی ضربه جدی هم به مصرف کننده داخلی و هم به تولیدکننده می زند .ماشین آلات در نیمه دوم عمر خود هزینه بر می شوند و از این رو هزینه نگهداری سنگینی بر مصرف کننده تحمیل می کند.
۸۰درصد هزینه نگه داری این ماشین ها در نیمه دوم کارکرد آنان است در حالیکه در نیمه اول عمر، این ماشین ها تنها ۲۰ درصد مجموع هزینه نگه داری یک ماشین را به خود اختصاص می دهد و این در حالیست که ورود ماشین آلات با بیش از ۲۰ سال عمر ماشین نیز مجاز شناخته شده است.سوخت بالا و آلودگی زیست محیطی این ماشین آلات از دیگر معضلات قابل توجه می‌باشد.
رقابت در تولید و در وضعیتی عادلانه مستلزم وجود زمینه ۳ شرط دولت رقابتی، جامعه رقابتی و بنگاههای اقتصادی رقابتی است و این ماشین آلات گرچه ارزانتر از تولیدات هپکو خواهد بود اما در عمل بهره وری پایین و هزینه سرباری را به مصرف کننده داخلی تحمیل می کند و مشکلاتی برای تامین لوازم یدکی به همراه دارد.
تئوریهای علمی مطرح شده در خصوص مدیریت ماشین آلات تاییدی بر موارد فوق و زیان های ناشی از ورود ماشین آلات مستعمل می‌باشد.
در ادامه به بیان تئوریهای علمی در خصوص عمر بهینه و اقتصادی ماشین‌آلات می‌پردازیم که هدف از آن بیان نقاط بحرانی تعمیر و نگهداری ماشین آلات سنگین و تاییدی بر زیان ده بودن واردات مستعمل این ماشین آلات می‌باشد.
" عمر بهینه و اقتصادی ماشین‌آلات چقدر است؟"
برای رسیدن به چنین هدفی، بایستی مقدار خدماتی که در طول زمان به یک ماشین اختصاص داده می‌شود، مورد بررسی دقیق قرار گیرد.
بعد از سپری شدن زمان این عمر اقتصادی، منطقاً بایستی یکی از گزینه‌های زیر انتخاب شود: جایگزین نمودن، اسقاط نمودن، بازسازی و غیره.
در این راستا، به سه تئوری اصلی، در خصوص نظریه جایگزینی اقتصاد خواهیم پرداخت.
تئوری کمینه کردن هزینه‌ها، تئوری بیشینه کردن سود، تئوری محدود نمودن تعمیرات.

۲-۱-۱) تئوری کاهش هزینه
این تئوری را می‌توان به راحتی به صورت یک نمودار گرافیکی نمایش داد. ، هزینه‌های مرتبط با ماشین‌آلات را عموماً می‌توان به دو دسته کلی تقسیم‌بندی نمود: هزینه‌های مالکیت (هزینه‌های اولیه) و هزینه‌های راه‌اندازی (هزینه‌های ثانویه). میانگین هزینه مالکیت که برای هر ماشین پرداخت می‌شود به ازای گذشت زمان، کاهش می‌یابد. میانگین هزینه‌های راه‌اندازی، با گذشت زمان دارای یک سیر صعودی خواهد بود.

بهینه‌ترین نقطه عمر اقتصادی ماشین را می‌توان در نقطه T دانست چرا که، مجموعه هزینه‌های راه‌اندازی و مالکیت در کمینه‌ترین حالت خود قراردارد. طول این نقطه را به عنوان عمر، ماشین مشخص نموده‌ایم .

۲-۱-۲) تئوری بیشینه کردن سود
تئوری دیگری که در خصوص راه‌حل، چگونگی جایگزینی ماشین‌آلات ارائه گردیده، تئوری بیشینه کردن سود می‌باشد که توسط هارولدها تلینگ (Hotelling-۱۹۲۵) ارائه گردید. در شکل (۲-۲) این تئوری به صورت یک نمودار گرافیکی بیان گردیده است.

در این شکل سه منحنی ترسیم گردیده است، منحنی هزینه کل، منحنی درآمدها و منحنی سود. میانگین درآمدها براساس درآمدهای حاصله از دارایی‌های یک شرکت بدست می‌آید و میانگین سود از اختلاف بین میانگین درآمدها و میانگین هزینه‌ها، بدست می‌آید. بهینه‌ترین نقطه عمر اقتصادی ماشین وقتی است که: منحنی سود در بیشینه‌ترین حالت خود قرار دارد. غالباً مقدار درآمدهای حاصله از دارایی‌ها با گذشت زمان کاهش می‌یابد، چرا که ماشین‌آلات با گذشت زمان کهنه و فرسوده می‌شوند.

۲-۱-۳ ) تئوری محدوده تعمیرات
این تئوری که با تئوری‌های پیشین ماهیتاً تفاوت دارد در سال ۱۹۶۷ توسط آقای هاستینگ مطرح شد (Hastings ۱۹۶۷) و به تئوری محدودة تعمیرات معروف است . این تئوری مشخص می‌کند که:
" محدودة مالی که صرف تعمیرات یک ماشین می‌شود، در یک بازه زمانی چقدر است و چه ارتباطی بین این هزینه و نوع ماشین، عمر ماشین و موقعیت جغرافیایی کارکرد ماشین وجود دارد."
این تئوری موقعی می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد که ماشین خراب شده و نیاز به تعمیرات داشته باشد.
تئوری محدودة تعمیرات تا وقتی که یک ماشین دچار نقص فنی نشده باشد، قابل استفاده نمی‌باشد.

بررسی هزینه های تعمیرات ماشین آلات کارکرده
ضریب هزینه تعمیرات بر اساس ضرب فاکتورهائی از قبیل نوع ماشین ، مجموع ساعات کارکرد ، سالهای مفید کاری ، حرارت و شرایط کارکرد ، کیفیت نگهداری ، نوع استفاده ، سبک اپراتوری و سرعت کار و تقسیم آن به یک ده هزارم قیمت ماشین محاسبه می‌شود.

با توجه به موارد فوق می‌توان به نکات زیر اشاره نمود:
در آمد یک دستگاه به مرور زمان و به دلیل فرسودگی کاهش می یابد . شکل (۲-۲)
هزینه های تعمیر نگهداری دستگاه به مرور زمان و فرسایش قطعات و مجموعه ها و به دلیل نیاز به تعمیرات افزایش می یابد . شکل (۲-۲)
سود آوری دستگاه که از کسر درآمدها از هزینه های کل به دست می آید تا یک نقطه منطقی و مثبت می باشد ولیکن از آنجا به بعد مقرون به صرفه نیست . شکل (۲-۲)
اگر بر منحنی هزینه تعمیرات از مبدا مختصات یک خط مماس رسم نمائیم نقطه تقاطع نقطه ماکزیمم بوده که از آنجا به بعد تعمیرات دستگاه منطقی و قابل قبول نمی باشد. شکل (۳-۲)
هزینه تعمیرات ماشین آلات راهسازی در ۲۰۰۰ ساعت اول تقریبا ثابت است و از ۲۰۰۰ ساعت به بعد بسته به نوع محصول تا ۷۰% قیمت کل دستگاه نو می باشد. شکل (۴-۲)

آنچه مسلم است جلوگیری از ورود ماشین آلات مستعمل به کشور دست آوردهایی به همراه خواهد داشت که در زیر به ذکر چند نکته می‌پردازیم:
جلوگیری از خروج ارز از کشور
جلوگیری از تبدیل شدن بیشتر کشور به قبرستان ماشین آلات فرسوده و مستعمل
تسریع در نوسازی ناوگان ماشین آلاتی که در ایجاد زیر ساختها در کشور بکار می روند
حفظ محیط زیست با جلوگیری از ورود ماشین آلات و موتورهای مستعمل
افزایش تولید داخلی و کاهش هزینه ها و قیمت تمام شده محصولات بنفع پروژه های عمرانی
افزایش راندمان در پروژه های عمرانی و کاهش تاخیرات ناشی از بکارگیری دستگاههای فرسوده و یا مستعمل وارداتی بهره برداری کامل از ظرفیت موجود
با توجه به موارد ذکر شده میتوان گفت وضعیت موجود نیازمند عزم ملی و ارائه راهکارهایی جهت کنترل واردات این محصولات و حمایت از صنعت داخلی می باشد.