نوآوری در صنعت نفت، شکوفایی در همه «اقتصاد ملی»

رضا وثوقی

آفتاب هنوز سرتاسر دشت خوزستان را فرانگرفته بود که صدای فوران طلای سیاه از چاه شماره یک مسجد سلیمان، کارگران خواب‌زده آقای جرج رینولدز را با وحشت و بیم از خواب پراند... و آن صبح دلنشین پنجم خردادماه ۱۲۸۷ خورشیدی، به نام «روز تولد» در شناسنامه نفت ایران (و خاورمیانه) ثبت شد، آن روز، بی‌گمان هیچ کس فکر نمی‌کرد که این ماده سیاه بدبو روزی به ستون خیمه اقتصادی ایران بدل گردد، اما به هر تقدیر در پرتو مدیریت‌های اقتصادی دهه‌های پیشین این اتفاق رخ داد و با افزایش درآمدهای نفتی، اتکای بودجه جاری به نفت و درآمدهای حاصل از آن رو به تزاید رفت.ایران به جرگه کشورهای دارای اقتصاد تک‌محصولی پیوست و شیرازه معاش و معیشت مردم این سامان با نفت پیوند خورد. نفت به جز اثر محسوسی که بر جان مایه نظام اقتصادی ما بر جای نهاد در چرخه یکصد ساله حضورش در ایران موجبات ورود طیف وسیعی از نوآوری‌ها و ابداعات را فراهم ساخت، علم حسابداری صنعتی، فرهنگ مدیریت و بعدها تعالی سازمان و سیستم‌های پراهمیت صنعتی همچون زنجیره تامین کالا و ارائه خدمات را شاید بتوان در زمره «سوغاتی‌های خوب» نفت برای ایران دانست.شوربختانه اما اکنون صنعت نفت، با وجود مراقبت‌ها و حساسیت‌هایی که برای در امان ماندنش از آفات مصروف می‌گرددمدت ‌های مدیدی است که دچار بیماری روزمرگی و توقف در شریان تحول شده است، بسیاری از رفتارها و تصمیم‌ها در درون صنعت نفت به دلیل آن که بعضا برخاسته از تفکر مقاومت در برابر تحول است، این روزها آینده پرفروغ صنعت نفت را در معرض تهدید قرار داده است. این واقعیت را مجال انکار نیست که امروز در بسیاری از کانون‌های کاری صنعت نفت، میزان بهره‌وری کار کمتر از استانداردهای بین‌المللی است، کارمندان غالبا دچار روزمره‌گی‌اند و خلاقیت و ابداع اگر هم رصد شود، چیزی نیست که بتوان با اتکا به آن صنعتی که مادر همه صنایع ایران است، متحول کرد. در صحنه صنعت هم قالب دیگری از این پدیده را شاهدیم. مدیران واحدهای عملیاتی به دلیل آنکه «تولید محور» بار آمده‌اند، این تفکر در صحنه تدبیرپردازی‌های آنها نهادینه شده است و برتری رقم بشکه، مترمکعب، تن و ... بر هر چیز دیگری ارجحیت دارد،‌ تولید فکر و خلاقیت سال‌ها است که در صنعت نفت به کنج انزوا خزیده است. امروز، ‌در این صنعت پرمزیت، آنچه از سوی پیکره‌اش، تحول خوانده می‌شود حداکثر رفتن یک مدیر و آمدن نیروهای تازه‌نفس است. اما روش، منش و رفتار مدیریت، تصمیم‌سازی و تدبیرپردازی همچنان برابر قواعد و کلیشه‌هایی است که سال‌ها وجود داشته است. باید واقعیت‌ها را پذیرفت‌، توفان اقتصاد جهانی با همه علایم و مشخصات آن مدت‌ها است آغاز شده است. نسیم‌هایی از آن هم بر اندام صنعت نفت ایران وزیده است، اما برای فردای این صنعت باید چاره‌ای اندیشید. در روزگاری که نیروی انسانی سرمایه غنی سازمان است، بهره‌وری ناچیز نیروی کار در بخش‌های ستادی صنعت نفت برای سده دوم نفت ایران نگران‌کننده است، در جهانی که شرکت‌های نامدار نفتی، گازی و پتروشیمیایی، محصول و ماده نمی‌فروشند بلکه «دانش فنی» برایشان میلیاردها دلار درآمد به بار می‌آورد، اصرار بر افزایش تولیدها و آنها را دست‌مایه فخر و مباهات ساختن کاری عبث و بیهوده است.

رهبر معظم انقلاب سال ۸۷ را سال «نوآوری و شکوفایی» نامیده‌اند، این نامگذاری فرصتی بی‌نظیر برای صنعت نفت ایران است تا در سایه آن خود را در صد سالگی‌اش ارزیابی کرده، نقاط قوت و ضعف خویش را با نگاهی «واقع‌بینانه» شناسایی کند و برای ثبات گرفتن در مسیر توسعه‌اش برنامه‌ای به دور از آزمون و خطا ترسیم کند. باید بپذیریم به دلیل اثر غیرقابل انکاری که نفت بر ساختار اقتصاد ایران و کلیت توسعه اقتصادی کشور دارد، با پیدایش و بالش تحول و نوآوری در صنعت نفت، سرتاسر صحنه اقتصاد ملی شکوفا خواهد شد.

بر همین اساس ایجاد نظام مدیریتی نوین در تمامی بخش‌های تصمیم‌سازی صنعت نفت، ارتقای مطلوب سطح بهره‌وری در واحدهای ستادی و رواج «اتاق‌ها و هسته‌های تولید فکر» و نیز در بخش‌های عملیاتی و صنعتی، محور قرار دادن تولید «دانش فنی و فناوری» به جای تولید محصول و کالا، از جمله راهبردهایی است که می‌تواند منجر به شکوفا شدن صنعت نفت شود، لامحا‌له در پرتو این شکوفایی قدرت اقتصادی کشور نیز رشد خواهد یافت و رسیدن به آرمان‌های بزرگی همچون جایگاه ترسیم شده در برنامه سند چشم‌انداز شدنی خواهد شد.