برنامه جهانی غذا و «وعده غذایی رایگان» در مدارس

فاطمه دارابی*

هم‌اکنون در سطح جهان، حدود ۶۶ میلیون کودک هر روز گرسنه به مدرسه می‌روند و نگران‌کننده‌تر از آن اینکه ۷۲ میلیون کودک در سن مدرسه، اصلا به مدرسه نمی‌روند

سیاست ارائه یک وعده غذایی رایگان در مدارس مناطق فقیرنشین و نیز مناطق حاشیه‌نشین شهرهای بزرگ، هم تشویق خانواده‌های فقیر برای فرستادن کودکان به مدارس و هم کاهش سوءتغذیه این کودکان را به دنبال دارد

اشاره:

«برنامه جهانی غذا»، عنوان پروژه فراگیری است که از سوی سازمان ملل متحد اجرا می‌شود و در پی تحقق این هدف است که تا سال ۲۰۱۵، هیچ کودکی در مدرسه گرسنه نماند. در مناطق فقیرنشین و نیز مناطق حاشیه‌نشین شهرهای بزرگ، سیاست ارائه یک وعده غذایی رایگان در مدارس، هم تشویق خانواده‌های فقیر برای فرستادن کودکان به مدارس را در پی دارد و به این ترتیب نرخ پوشش تحصیلی در بین کودکان خانواده‌های فقیر را افزایش می‌دهد و هم خطر سوءتغذیه این کودکان را کمتر می‌کند.

اما واقعیت آن است که برای دستیابی به چشم‌انداز «برنامه جهانی غذا»، راه دشواری در پیش است و مطمئنا بدون کمک دولت‌ها و نیز سازمان‌های غیردولتی، این چشم‌انداز محقق نمی‌شود. در حال حاضر ۶۶ میلیون دانش‌آموز دچار سوءتغذیه در جهان وجود دارد که حدود ۲۳ میلیون نفر آنها در آفریقا زندگی می‌کنند. تخمین زده می‌شود که سازمان ملل متحد، در چارچوب برنامه جهانی غذا، به مبلغ ۲/۳ میلیارد دلار نیاز دارد تا روزانه یک وعده غذای رایگان را در مدرسه‌ها در اختیار این کودکان قرار دهد.

«برنامه جهانی غذا»، تا کنون ۳۷ کشور را تحت پوشش قرار داده است؛ اما با توجه به شکل‌گیری بحران اقتصادی فراگیر در جهان و افزایش قیمت غذا و به تبع آن فقر، پیش‌بینی می‌شود تعداد بیشتری از کشورها متقاضی این برنامه گردند. البته در نهایت این خود دولت‌ها هستند که باید راه‌حل‌های خلاقانه‌ای جهت مواجهه با این مشکل در کشور خود ارائه‌ دهند.

راه‌حل‌های خلاقانه، باید با توجه به این واقعیت مطرح گردند که اگر دانش‌آموزی با شرایط سوءتغذیه به مدرسه برود یا در مدرسه گرسنه بماند، قدرت فراگیری او به طور چشمگیری کاهش می‌یابد. در واقع او چیزی یاد نخواهد گرفت. در سراسر جهان، ۷۲ میلیون کودک در سن مدرسه هستند که به مدرسه نمی‌روند. آنها کودکان فقیری هستند که مجبورند در کارهای خانه یا بیرون از خانه به خانواده خود کمک کنند. اگر خانواده‌های فقیر بدانند که در کنار درس خواندن فرزندشان، قرار است شکم آنها هم سیر شود، شاید با خوش‌بینی بیشتری به مدرسه رفتن آنها نگاه کنند. تنها مبلغ ۱۵۰ دلار آمریکا، می‌تواند یک وعده غذای ساده روزانه را برای یک دانش‌آموز در طول روزهای تحصیلی یک سال تحصیلی فراهم آورد.

این یک وعده غذای ساده، می‌تواند صبحانه باشد یا ناهار، یا هر دوی آنها؛ که می‌تواند در مدرسه یا در مکانی دیگر خارج از مدرسه آماده شود. در کشورهایی که اوضاع اقتصادی بهتری دارند به دانش‌آموزان غذایی کامل داده می‌شود تا آنها را کاملا سیر کند، اما در کشورهای فقیر به کودکان خوراکی‌های کم‌حجم ولی مقوی داده می‌شود. این برنامه حتی شامل این نیز می‌شود که اگر خانواده‌ای کودکش را به مدرسه بفرستد، برای آنها تسهیلاتی فراهم بیاید. برای مثال، به دانش‌آموزان دختر و دانش‌آموزان بی‌سرپرست، رسیدگی بیشتری می‌شود و در چارچوب برنامه جهانی غذا، هر ماه مقداری مواد غذایی هم به آنها داده می‌شود تا به خانه ببرند.

از طرف دیگر، در مناطق فقیرنشین، اجرای طرح «تغذیه رایگان دانش‌آموزان»، معمولا به تولید مواد اولیه و تهیه غذا توسط ساکنان محل و در نهایت اشتغالزایی محلی برای جمعی هر چند معدود منجر می‌شود. غذا دادن به دانش‌آموزان در معرض سوءتغذیه، چرخه دردناک فقر، گرسنگی و سوء‌رفتار با کودکان را متوقف می‌سازد. این برنامه هیچ استثنایی برای کمک به دانش‌آموزان گرسنه قایل نیست و شامل کودکان اچ.آی.وی مثبت، بی‌سرپرستان و نیز معلولان جسمی و ذهنی نیز می‌شود.

برنامه ویژه برای دانش‌آموزان دختر

تمرکز اصلی برنامه تغذیه رایگان دانش‌آموزان، دختران هستند. به دلیل اینکه معمولا دختران خانواده‌های فقیر در جوامع سنتی، اتوماتیک‌وار از تحصیل محروم می‌شوند. این برنامه مشوقی است برای خانواده‌های این دختران تا آنها را حتی به خاطر یک یا دو وعده غذای سالم هم که شده به مدرسه بفرستند. مدارسی که در آنها علاوه بر ارتباط دانش‌آموزان با هم، مکانی برای گرد هم آمدن معلمان، والدین، آشپزان، مزرعه‌داران و مغازه‌داران محلی حول یک هدف واحد خواهد بود.

«برنامه جهانی غذا»ی سازمان ملل متحد، ۷ کشور و در مجموع ۸/۴ میلیون دانش‌آموز فقیر در منطقه آمریکای لاتین، ۳۲ کشور و ۹/۱۰ میلیون کودک فقیر در قاره آفریقا، ۹ کشور و ۴/۱ میلیون دانش‌آموز در خاورمیانه، جنوب و غرب آسیا و ۱۳ کشور و تعداد ۸/۸ میلیون کودک را در آسیای جنوب شرقی و منطقه اقیانوس آرام در بر می‌گیرد. بیشتر این کشورها، کشورهای توسعه‌نیافته یا در حال توسعه‌ای هستند که در مدارس آنها بوفه یا مکان دیگری که غذای رایگان در اختیار دانش‌آموزان قرار دهد، وجود ندارد. زمانی که تعداد دانش‌آموزان یک مدرسه زیاد نباشد، امکان فراهم آوردن غذای رایگان برای دانش‌آموزان بیشتر می‌شود، اما تکلیف مدارس شلوغ چیست؟

«برنامه جهانی غذا»ی سازمان ملل، می‌خواهد از طرفی تعداد بیشتری بچه به مدرسه بروند و از طرفی هم می‌خواهد که آنها در مدرسه غذا بخورند تا قدرت فراگیری‌شان بالاتر رود. این برنامه تحت عنوان «اهداف توسعه هزاره» در نظر دارد که تا سال ۲۰۱۵، تعداد دانش‌آموزان گرسنه را در جهان به نصف برساند. این برنامه در بلندمدت و در نگاه کلان، همان فقرزدایی و مبارزه با بیماری‌های کشنده است که «کودکان» قربانیان اولیه آن به شمار می‌روند. دغدغه اصلی این برنامه فراهم آوردن سلامت جسمی و روحی دانش‌آموزان است که با یک یا دو وعده غذای سالم تضمین می‌گردد. حتی این برنامه در پی آن است تا مقداری مواد غذایی، برای مثال یک کیسه برنج و یک قوطی روغن به عنوان مشوق به خانواده‌هایی بدهد که دخترانشان را به مدرسه می‌فرستند.

در سال ۲۰۰۸، نزدیک به ۶/۲۲ میلیون کودک در ۶۸ کشور جهان تحت پوشش این برنامه قرار گرفتند. با این حال، هنوز ۶۶ میلیون کودک هر روز گرسنه به مدرسه می‌روند و نگران‌کننده‌تر از آن اینکه ۷۲ میلیون کودک در سن مدرسه اصلا به مدرسه نمی‌روند. اگر گرسنگی یکی از دلایل مدرسه نرفتن کودکان در سن مدرسه باشد، این برنامه سعی در برداشتن این مانع بزرگ از سر راه خانواده‌های نیازمند دارد. طرح‌های تغذیه رایگان مدارس که تا کنون موفق عمل کرده‌اند، بر مبنای درست و بودجه ثابتی استوار بوده‌اند. آنها ابتدا دانش‌آموزان گرسنه (دچار سوءتغذیه) را شناسایی می‌کنند، سپس سعی در تهیه غذا از مزرعه‌داران و تولیدکنندگان محلی برای آنها دارند. گروه‌های مختلفی در این برنامه گرد هم می‌آیند و با یکدیگر همکاری می‌کنند که همین امر باعث ایجاد ارتباط و دوستی بلند مدت بین آنها خواهد شد.

ذهن‌های سیراب؛ تغییردهنده زندگی‌ها!

ذهن‌ها را سیراب کنید تا زندگی‌ها تغییر کند! هدف از تغذیه رایگان دانش‌آموزان گرسنه، تحقق این شعار است. در واقع، سیر کردن شکم یک دانش‌آموز گرسنه، آماده کردن ذهن او برای آموختن بهتر و روانه کردن او به سمت آینده‌ای روشن است. آینده‌ای که قرار است در دستان کودکان امروز قرار بگیرد و در جهت مثبت تغییر کند. سرمایه‌گذاری برای تغذیه دانش‌آموزان گرسنه (دچار سوءتغذیه)، فواید زیادی نه تنها برای خود کودک بلکه برای خانواده و اجتماعش خواهد داشت. یک سرمایه‌گذاری ساده، اما با سود قابل بازگشت فراوان!

در این سرمایه‌گذاری، اشخاص حقیقی و حقوقی زیادی می‌توانند دخیل باشند. اشخاص حقیقی‌ای که می‌خواهند در یک امر خیر و خداپسندانه شرکت کنند، یا اشخاص حقوقی همچون دولت‌ها، سازمان‌ها، نهادهای سازمان ملل، بانک جهانی، سازمان‌های منطقه‌ای، سازمان‌های غیردولتی و موسسات تحقیقاتی که همگی خواستار اعطای تسهیلات سیاسی، حمایت‌های فنی و فراهم آوردن منابع مالی جهت سیرکردن شکم دانش‌آموزان گرسنه هستند؛ گرسنگی‌ای که مانع عظیمی در راه توسعه انسانی این کودکان به شمار می‌آید.

پوشش ۶/۲۲ میلیون نفر در ۶۸ کشور جهان

برنامه تغذیه رایگان مدارس، همچنین سکوی پرشی است که می‌تواند زمینه را برای رونق دیگر برنامه‌ها فراهم آورد؛ برای مثال ایجاد جاده برای رسیدن به مدرسه مزبور، کنترل سلامت و بهداشت دانش‌آموزان، استفاده از فن‌آوری‌های جدید برای کمک به دانش‌آموزان که به محیط زیست هم آسیب نرساند و حتی ارتباط دوستانه و سازنده دانش‌آموزان به هنگام غذا خوردن در کنار یکدیگر. آخرین آمارها نشان می‌دهد که در حدود ۶۶ میلیون دانش‌آموز در ۹۴ کشور جهان، از سوءتغذیه رنج می‌برند که برای تحت پوشش قرار دادن آنها، سالانه به مبلغ ۲/۳ میلیارد دلار نیاز است.

همان‌طور که قبلا اشاره شد، «برنامه جهانی غذا»ی سازمان ملل متحد، هم‌اکنون حدود ۶/۲۲ میلیون نفر در ۶۸ کشور جهان را تحت پوشش قرار داده است. بنا به ارزیابی سازمان ملل متحد، ۲۰ کشوری که در حال حاضر بیشترین نیاز را به کمک این برنامه دارند به ترتیب عبارتند از: هند، چین، جمهوری دموکراتیک کنگو، بنگلادش، پاکستان، اندونزی، اتیوپی، افغانستان، تانزانیا، فیلیپین، مصر، نیجریه، کنیا، عراق، زیمبابوه، سودان، یمن، موزامبیک، اوگاندا، و

زامبیا.

جالب است که همه این کشورها در قاره آفریقا و آسیا قرار دارند. با اینکه اکثر این کشورها از طرح تغذیه رایگان مدارس استقبال می‌کنند، ولی متاسفانه منابع لازم برای اجرای این برنامه را در اختیار ندارند. این نکته هم قابل توجه است که ایران، اگرچه ساختار فراگیری برای ارائه وعده غذایی رایگان در مدارس خود ندارد، اما از جمله کشورهایی‌ است که این برنامه را با کمک سازمان ملل، به شکلی بسیار محدود، در برخی روستاهای مناطق محروم خود اجرا می‌کند.

تحقیقی که توسط سازمان ملل در سال ۲۰۰۹ بر اساس داده هایی از کشور لائوس و کنیا صورت گرفته، نشان می‌دهد که تغذیه رایگان مدارس در ایجاد ارزش اقتصادی چشمگیر و شبکه‌ای مطمئن و درآمدزا از ارتباط سه عامل تغذیه، تحصیل و گردش اقتصادی سهم بسزایی دارد.

هم‌اکنون در بعضی از کشورها، تغذیه رایگان مدارس جزو قوانین لازم‌الاجرا شده است. برای مثال در برخی ایالت‌های هند، این طرح به صورت حکم دادگاه عالی درآمده است. در قانون اساسی برزیل هم به تغذیه رایگان مدارس اشاره شده و اخیرا در هندوراس هم این طرح به تصویب مجلس این کشور رسیده است. در سال ۲۰۰۸ هم دولت کنیا، اقدامات مفیدی برای کمک به این طرح انجام داده است.

چهار کشور اصلی کمک‌کننده به

برنامه جهانی غذا

کشورهای کمک‌کننده به این طرح از جمله، برزیل، کانادا، ایتالیا و ایالات‌متحده، برنامه‌های معین چندساله برای کمک به کشورهای نیازمند دارند. دولت‌های نیازمند هم بیکار نمانده‌اند؛ برای مثال، دولت السالوادور از خصوصی‌سازی نهادهای دولتی استفاده کرد با این تدبیر که بخشی از درآمدهای خصوصی‌سازی شرکت مخابرات به تغذیه رایگان مدارس اختصاص یافته است. دولت غنا هم با یک شرکت خصوصی تلفن همراه به توافق رسیده که درصد ثابتی از هزینه‌های دریافتی از بابت فرستادن پیامک‌ها، صرف غذای دانش‌آموزان گرسنه شود. یکی از راه‌های ماندگاری تغذیه رایگان مدارس این است که غذا توسط تولیدکنندگان محلی فراهم و آماده شود. کشاورزان، دامپروران، و زنان محلی در تهیه غذا برای دانش‌آموزان نقش بسزایی دارند.

جمع‌بندی

در مجموع می‌توان گفت که تغذیه رایگان مدارس اگرچه در کلام ساده و عملی به نظر می‌رسد، اما در واقع طرحی پیچیده است و بدون کمک دولت‌ها، سازمان‌های دولتی و غیردولتی در حد یک رویای شیرین باقی می‌ماند و به واقعیت تبدیل نمی‌شود. این برنامه شاید در ابتدا با هدف سیرکردن شکم دانش‌آموزان گرسنه طرح‌ریزی شده باشد، اما به مرور زمان شامل طرح‌های توسعه‌ای دیگر و به تبع آن، اشتغالزایی هم شده است.

حتی در مواردی، این برنامه به طرح‌های جانبی مبارزه با بیماری‌ها به ویژه ایدز، جمع‌آوری بهداشتی زباله و فاضلاب، تصفیه آب آشامیدنی، و امثالهم نیز کمک کرده است. دغدغه اصلی گردانندگان این برنامه حمایت‌های مالی و بودجه‌رسانی آن است. بدون فراهم آوردن منابع مالی و امکانات فنی، امکان اجرای این برنامه با توجه به اینکه برنامه‌ای بلندمدت است و چندین گروه را در بر می‌گیرد، وجود ندارد. اگرچه غذای رایگان در اختیار بچه‌ها قرار می‌گیرد، ولی سلامت غذا نیز بسیار اهمیت دارد. برنامه تغذیه رایگان مدارس، برنامه‌ای پرهزینه است؛ اما سرمایه‌گذاری در آن هم پرسود و قابل بازگشت است که می‌تواند توجه دولت، سازمان‌های دولتی، غیردولتی و موسسات خیریه و اشخاص خیر در ایران را به این حوزه خاص معطوف سازد.

* دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مطالعات صلح _ دانشگاه Mennonite

(fdarabii@yahoo.com)