در ستایش فلسفه شیعی

بررسی کتاب ایستادن در آن سوی مرگ

«ایستادن در آن سوی مرگ: پاسخ‌های کُربَن به هایدگر از منظر فلسفه شیعی» عنوان کتابی است که چندی پیش توسط نشر نی منتشر شد. این کتاب را مهدی فدایی مهربانی تالیف کرده است. آن‌گونه که از عنوان کتاب بر می‌آید و مولف در مقدمه کتاب توضیح داده، هدف کتاب، نشان دادنِ وساطت اسلامِ شیعی در گذارِ هانری کربن از باورهای هایدگری است. اهمیت این کتاب بیش از هر چیز در پیوند زدن میان عناصر سه گانه ایرانِ شیعی، غربِ مسیحی و هایدگرِ فیلسوف است. مولف در مقدمه کتاب می‌نویسد: آنچه «پاسخ‌های کربن به هایدگر از منظر فلسفه شیعی» می‌نامیم، پاسخ‌هایی است که کربن برای گذار از فلسفه هایدگر عرضه داشته است. اگرچه کربن به نوعی تا پایان عمر خویش به فلسفه هایدگر وفادار ماند، اما می‌توان گفت این وفاداری فقط در مورد روش شناسی هایدگر بود که قرابت زیادی با سنت فلسفی در ایران داشت. باید توجه داشت که کربن در اغلب موارد نقدهایی جدی به فلسفه هایدگر داشت و اساسا فلسفه شیعی را پاسخی به بن بست‌های هایدگر می‌دانست.

حال پرسش این است که در رابطه تمدنی اسلام ایرانی و غرب مسیحی، هایدگر چرا و چگونه میانجی شده است؟ چه عناصری در شیعه ، کُربَن را به سوی خود کشیده و چرا این کشش در پرتو آراء هایدگر تفسیر شده و یک محقق ایرانی را ترغیب کرده که این رابطه را واکاوی کند؟

مارتین هایدگر فیلسوفی چند لایه و به شدت تفسیر پذیر است و شاید بتوان او را آینه روزگار هزارپاره قرن بیستم نامید. ابهام، جزو سرشت فلسفی هایدگر است و همه شارحان آرای او در این مورد اتفاق نظر دارند؛ اما این ابهام در ایران بسیار شدیدتر است و محل مناقشه فراوان بین نحله‌های فلسفی. نام هایدگر در ایران یادآور احمد فردید و برخی دیگر از فلسفه دانان زنده و درگذشته است که از او تفسیرهایی معارض ارائه می‌کنند.یک سوی طیف تفسیرها، هایدگر را حامل اندیشه‌های آخرالزمانی و ناب می‌دانند که حتی می‌توان تا انقلاب ایران را در پرتو نظریاتش تفسیر همدلانه کرد و در سر دیگر طیف، باور بر این است که هایدگر گزافه گویی پریشان حال بود و پیروانِ ایرانی‌اش پریشان حال‌تر از خود او. اما به هرحال فارغ از این داوری‌های متضاد، هایدگر مورد توجه متفکران و دانشجویان ایرانی است و از جهاتی منزلتی شبیه نیچه دارد.طرفداران اندیشه‌های فضیلت محور و کل گرا آثار هایدگر را می‌خوانند تا از درون آن لوازم رستاخیز بشری و انقلاب‌های خجسته را استخراج کنند و طرفداران اندیشه‌های آزادی محور، در نوشته‌های این فیلسوف آلمانی، امکان‌های تحقق آرمانِ آزادی را می‌جویند. بی حکمت نیست که هرکس می‌خواهد جریان‌های انتقادی مارکسیستی و پسا مدرن را بشناسد و یا نظم‌های مستقر و مبتنی بر آزادی لیبرالی را یاری دهد،گوشه چشمی هم به هایدگر دارد. هانری کربن نیز متفکری فرانسوی است که بسیاری از فرانسویان، مارتین هایدگر را و فلسفه و تصوف اسلامی را به روایت او می‌شناسند. کربن به‌عنوان متفکری غربی تمام عمرش را در کشاکش میان سه نیرو سپری کرد. اول بین دو نحله اصلی مسیحیت یعنی کلیسای کاتولیک و کلیسای پروتستان؛ دوم میان هایدگری بودن یا نبودن و سوم میان فلسفه و تصوف اسلامی - ایرانی. آنچه امروزه قریب دو دهه پس از مرگ کربن از او باقی مانده ، میراث ترکیبی وی از این سه موضوع و کشمکش‌های حاصل از آنهاست. کربن در زمانی که تحت نظر اتین ژیلسون، مشق دینداری می‌کرد گرایش تومیستی داشت؛ یعنی متاثر از آراء توماس آکویناس قدیس بود. چندی بعد دلباخته مارتین هایدگر شد و جوانه‌های تفکر فلسفی درباره هستی او را به سوی نگرش‌های معطوف به آگوستین قدیس کشاند. مولف ایستادن در آن سوی مرگ، این معنا را این گونه توضیح می‌دهد: «بر خلاف فلسفه‌های متاخر غربی که در دام روش‌گرایی افتاده‌اند، حکمت نبوی معتقد است حقیقتی که به لحاظ الهی پذیرفتنی است، به لحاظ عقلی نیز تامل‌پذیر است. بنابر این، الهیات همان قدر فلسفی است که فلسفه الهی است. این رویکرد از نظر کربن در میان برخی عرفای غربی نیز وجود دارد.» (صفحه ۴۵۰).

آشنایی کربن با تفکرات شرقی پس از آن رخ داد که از دالان تفکرات مسیحی و هایدگری گذشته بود؛ به همین علت صورتی از حکمت اسلامی که با تاملات فلسفیِ هایدگر، همانندی بیشتری داشت توجه‌اش را جلب کرد. تصادفی نیست که در میان انواع علوم و تاریخ اسلامی، مشرب اشراقیِ سهروردی، عرفان ابن عربی، مشرب اسماعیلیه و سلوک درویشان بیش از مسائل دیگر برای کربن جذابیت یافتند.

مولفِ کتاب «ایستادن در آن سویِ مرگ» این مضامین را تحت عنوان «پاسخ‌های کربن به هایدگر از منظر فلسفه شیعی» با نکته سنجی توضیح داده‌اند؛ اما همانطور که به درستی گفته‌اند «کربن به نوعی تا پایان عمر خویش به فلسفه هایدگر وفادار ماند» و از این جهت به سختی می‌توان کربن را در جایگاه مباحثه با هایدگر نشاند. زیرا وجهی از فلسفه هایدگر که در جوانی گریبانِ کربن را گرفت یعنی روش‌شناسی، تا آخر عمر رهایش نکرد و این همان موضوعی است که مولف محترم هم به آن اشارتی فرموده‌اند. در واقع تفکرات کربن آمیخته‌ای از مسیحیت، فلسفه هایدگر و صورت‌های عرفانی و اشراقی اسلامی بود.

بنابر این کتاب «ایستادن در آن سوی مرگ» فارغ از جهتِ تحلیلی‌اش، کتابی است که هایدگر را به‌عنوان مهم‌ترین فیلسوف قرن بیستم، هانری کربن را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شارحانِ اسلام در جهان غرب و ایضا نقش میانجیگرانه وی را میان جهان اسلام و اندیشه غربی، به خوبی معرفی می‌کند و نگاه ستایشگرانه کربن را به فلسفه شیعه نشان می‌دهد.

قیمت این کتاب ۵۵۸ صفحه‌ای ۱۶۰۰۰ تومان است.

منبع: www.siasatema.com