تغذیه رایگان در مدارس مناطق فقیرنشین

سمیه کریمی*

بنا به تخمین سازمان ملل، در سراسر جهان حدود ۷۲ میلیون کودک هستند که در سن مدرسه قرار دارند ولی به مدرسه نمی‌روند. حدود ۶۶ میلیون کودک نیز با سوء تغذیه شدید در کلاس حاضر می‌شوند ﭘﺪﻳﺪﻩ ﻣﺤﺮﻭمیت ﺍﺯ ﺗﺤﺼﻴﻞ کودکان، که به ویژه در میان خانواده‌های فقیر شایع‌تر است، معضلی جهانی محسوب می‌شود که سبب نگرانی و توجه سازمان‌های بین‌المللی از جمله سازمان ملل، بانک جهانی و تعداد قابل توجهی از سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در کشورهای مختلف دنیا شده است. بر اساس آمار برنامه جهانی غذای سازمان ملل (WFP) حدود ۶۶ میلیون کودک هر روز با شرایط گرسنگی و سوءتغذیه بر سر کلاس‌های درس حاضر می‌شوند و ۷۲ میلیون کودک در این گروه سنی هم، به کلی به مدرسه نمی‌روند [۱].

سازمان ملل با همکاری بانک جهانی، با اجرای برنامه‌های گوناگونی مانند تغذیه در مدارس، ساخت کلاس‌های درس و آموزش بزرگسالان به‌ویژه زنان، تلاش می‌کند تعداد کودکان محروم از تحصیل در مناطق فقیرنشین جهان را کاهش دهد.

یکی از این طرح‌ها که از سوی برنامه جهانی غذا از حدود ۴۵ سال پیش شروع شده، طرح تغذیه رایگان در مدارس واقع در مناطق فقیرنشین دنیا است. این برنامه در راستای دستیابی به اهداف برنامه توسعه هزاره سازمان ملل متحد (MDGs) قرار داشته و به طور مشخص تلاش می‌کند که با کاهش میزان گرسنگی در جهان به نصف میزان کنونی، دستیابی به آموزش ابتدایی همگانی و تحقق برابری جنسیتی در آموزش و پرورش، به بعضی از اهداف برنامه توسعه هزاره سازمان ملل تا سال ۲۰۱۵ میلادی دستیابی پیدا کند.

تغذیه رایگان مدارس، نحوه اجرا و دستاوردها

وعده غذایی رایگانی که در طرح «برنامه جهانی غذا» در مدارس ارائه می‌شود، می‌تواند به شکل یک غذای سبک در اواسط صبح یا یک صبحانه مغذی نظیر پوره یا فرنی باشد. در بعضی مناطق یک وعده غذای گرم تهیه می‌شود و در بعضی دیگر بیسکویت یا یک غذای مختصر با میزان انرژی بالا در اختیار کودکان دانش‌آموز قرار می‌گیرد. در بعضی مدارس به کودکان صبحانه یا ناهار یا گاه هر دو وعده داده می‌شود.

برنامه جهانی غذا، در این طرح از مواد غذایی غنی‌شده با انواع ویتامین‌ها و مواد مورد نیاز بدن کودکان استفاده می‌کند تا به این ترتیب اطمینان حاصل شود که بدن کودکان انواع ریزمغذی‌ها که به آن نیاز دارد را دریافت می‌کنند. مطالعات نشان می‌دهد که رژیم غذایی و تغذیه نقش مهمی در رشد جسمی و فکری کودک دارد. با این حال، در برخی مناطق، چیزی بیشتر از این نیاز است تا دخترانی از فقیرترین اقشار جامعه را جذب مدرسه کند و آن اختصاص جیره غذایی به خانواده‌هایی است که دختران خود را به مدرسه می‌فرستند. به این ترتیب که بسته‌ای از اقلام اولیه مواد غذایی اغلب شامل یک کیسه برنج، یک حلب روغن و سایر اقلام غذایی اساسی تهیه شده و برای خانواده‌هایی فرستاده می‌شود که دختران خود را به مدرسه می‌فرستند. جیره غذایی که همراه دانش‌آموزان دختر به خانه فرستاده می‌شود، والدین را تشویق می‌کند تا کودکان خود را به طور مرتب به مدرسه بفرستند. در حقیقت ارزش غذایی که به خانه‌ها فرستاده می‌شود، به نوعی معادل همان هزینه‌ای است که خانواده‌های فقیر برای فرستادن کودکان خود به مدرسه متحمل می‌شوند؛ یا اینکه در حقیقت معادل درآمدی که فرزندشان با کار به دست می‌آورد، غذا برای خانواده فرستاده می‌شود. این روش به ویژه جوامعی را که به لحاظ سنتی فرزندان دختر را دور از مراکز تحصیلی نگه می‌دارند، تحت تاثیر قرار می‌دهد. در سال ۲۰۱۱، برنامه جهانی غذا، تغذیه رایگان در مدرسه را برای حدود ۲۶ میلیون کودک در ۶۰ کشور دنیا فراهم کرده است. همچنین در همین سال، این طرح جیره غذایی برای بردن به خانه را در اختیار حدود دو میلیون دانش‌آموز دختر و ۸۰۰ هزار دانش‌آموز پسر قرار داده است. از ۲۶ میلیون دانش‌آموز تحت پوشش وعده غذایی رایگان مدارس، ۸/۴ میلیون کودک در هفت کشور از کشورهای آمریکای جنوبی، ۹/۱۰ میلیون کودک از ۳۲ کشور آفریقایی، ۴/۱ میلیون کودک از ۹ کشور در آسیای میانه و ۸/۸ میلیون کودک در ۱۳ کشور آسیای جنوب شرقی تحت پوشش قرار گرفته‌اند [۲]

تلاش برای کمک به اقتصاد محلی

نکته جالب دیگر در اجرای طرح، این است که تلاش می‌شود تا مواد غذایی مورد نیاز برای ارائه تغذیه رایگان مدارس، از محصولات کشاورزی و بازار محلی همان مناطق تهیه شود. به این ترتیب اجرای این طرح به توسعه منافع محلی و ایجاد تقاضا برای تولیدات کشاورزان خرده‌پا و رونق اقتصادی منطقه منجر می‌شود. همچنین منابعی پایدار برای تامین مواد اولیه مورد نیاز طرح در دسترس قرار می‌گیرد. به این ترتیب طرح تغذیه رایگان و مراحل تهیه و توزیع آن سبب ارتباط بیشتر بین گروه‌های اجتماعی شامل معلمان، والدین، آشپزها، کودکان، کشاورزان منطقه و بازار محلی می‌شود.

البته مجریان طرح باید دقت کنند که ضمن حمایت از اقتصاد محلی و تولیدات بومی، کیفیت مواد مورد نیاز برای ارائه وعده غذایی رایگان در مدارس را، به خطر نیندازند؛ چرا که یک هدف کلیدی این برنامه، جلوگیری از بروز سوءتغذیه در بین کودکان مناطق فقیرنشین است.

سالانه ۲/۳ میلیارد دلار؛

بودجه لازم برای پوشش جهانی این طرح

در شرایطی که در خانواده‌های فقیر اغلب غذای کافی در خانه موجود نیست، تغذیه رایگان در مدرسه راه خوبی برای جلب کودکان به مدرسه بوده است. مردم فقیر اغلب باید میان فرستادن فرزندان خود به مدرسه یا نگاه داشتن آنها در خانه برای کار و کسب درآمد یا نگهداری از فرزندان کوچک‌تر، یک گزینه را انتخاب کنند. به این ترتیب، ارائه یک وعده غذای مغذی در مدرسه، انگیزه‌ای قوی برای حضور مداوم و دائمی کودکان در مدرسه ایجاد می‌کند؛ به طوری‌که اجرای این طرح در فقیرترین نقاط جهان، سبب شده که میزان ثبت‌نام در مدارس ابتدایی، بین ۲۰ تا ۴۰ درصد رشد کند.

برنامه تغذیه رایگان مدارس، طی ۴۵ سال گذشته، در مناطق فقیرنشین مختلفی اجرا شده است. اما همچنان تخمین زده می‌شود که ۶۶ میلیون کودک هر روز گرسنه و با وضعیت سوءتغذیه بر سر کلاس‌ها حاضر می‌شوند و ۷۲ میلیون کودک در این گروه سنی هرگز به مدرسه نمی‌آیند.

براساس محاسبات انجام شده از سوی برنامه جهانی غذا، هر سال معادل ۲/۳ میلیارد دلار آمریکا لازم است تا یک وعده غذایی پایه برای همه ۶۶ میلیون کودک گرسنه که به مدرسه می‌روند، فراهم شود. از این میزان حدود ۲۳ میلیون کودک آفریقایی هستند که اگر قرار باشد تنها این کودکان تحت پوشش قرار گیرند، سالانه ۲/۱ میلیارد دلار از این بودجه کافی است [۳]

در مجموع می‌توان گفت اجرای طرح تغذیه رایگان در مدارس، به بهبود تغذیه و سلامت کودکان، توسعه آموزش همگانی، برابری جنسیتی در امر آموزش و توسعه کشاورزی و رونق بازار محلی کمک شایانی داشته و اجرای این طرح طی سال‌های متمادی، تجربیات ارزشمندی را به همراه داشته که این تجربیات می‌تواند الگوی مناسبی برای سازمان‌ها و دولت‌هایی باشد که بخواهند طرح‌هایی مشابه برای جلب دانش‌آموزان محروم از تحصیل به محیط آموزشی طراحی کنند.

* somi.karimi@gmail.com

ارجاعات

[۱] و [۲] و [۳]: گزارش «برنامه جهانی غذا» سازمان ملل درباره طرح تغذیه رایگان که در سایت WFP در آدرس اینترنتی زیر می‌توانید مشاهده کنید:

https://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/newsroom/wfp۲۰۴۷۰۹.pdf