متولد ۲۱ فوریه ۱۹۲۴

موگابه که عمری گور می‌گرفت حالا لب گور است

دیگر نمی‌توان چنین استنباط کرد که چون آپارتاید در آفریقای جنوبی برچیده شده، در کشورهای آفریقایی نژادپرستی وجود ندارد و ظلم و جور برای همیشه از قاره سیاه رخت بر بسته است. بهتر است بار دیگر قانون بقای انرژی را مرور کنید: انرژی از بین نمی‌رود. فقط از حالتی به حالت دیگر تبدیل می‌شود. باید در مورد نژادپرستی هم چنین گفت؛ نژادپرستی در قاره ثروتمند آفریقا از بین نرفته و تغییر رنگ داده است؛ سفید شده است. سفیدپوستان در کشوری مانند زیمبابوه حتی باید به پاس اکسیژنی که به ریه فرو می‌دهند خدا را شاکر باشند. در کشوری که زمانی سبد نان نامیده می‌شد، حالا مردم برای یک تکه نان سر و دست می‌شکنند. باید باز هم قانون بقای انرژی را در ذهن مرور کنید و این بار از دیکتاتوری به جای انرژی نام ببرید. دیکتاتورها هم از بین نمی‌روند- حداقل برای مردم زیمبابوه چنین است- بلکه فقط تغییر روش می‌دهند تا مردم را راحت‌تر در تنگنا قرار دهند.

موگابه که زمانی یگانه امید مردمش برای رهایی از رژیم ظلم و جور بود امروز کابوسی است بی‌پایان و البته قدرتمند. متولد ۲۱ فوریه ۱۹۲۴ رهبر دولت این کشور است از آغاز استقلال زیمبابوه از بریتانیا در سال ۱۹۸۰. او از سال ۱۹۸۰ میلادی تا ۱۹۸۷ به عنوان نخست‌وزیر و از سال ۱۹۸۷ تاکنون، با عنوان «رییس‌جمهور» این کشور، زمام امور را در دست دارد. او که رهبر حزب حاکم «زانو پی‌اف» هم هست به دلیل سیاست‌های اقتصادی و سرکوبی مخالفان سیاسی‌اش همواره تحت انتقاد محافل جهانی قرار دارد. پس از دخالت بی حد و حصر نظامی ‌زیمبابوه به رهبری او در جنگ دوم کنگو که به سلب مالکیت انبوه زمین‌های سفیدپوست‌ها انجامید، بسیاری از کشورهای غربی وی را متهم به «تبعیض نژادی» و نفرت‌پراکنی نسبت به اقلیت سفیدپوست ساکن در زیمبابوه کردند. البته واکنش غرب تاثیر خود را گذاشت و در اثر تحریم‌های اقتصادی، اقتصاد زیمبابوه با مشکلات بسیار جدی رو به رو شد. کمبودهای جدی نفتی و غذایی منجر به مهاجرت گسترده اهالی زیمبابوه به کشورهای همسایه، به خصوص آفریقای جنوبی شد. امروز هم این کشور بی‌سابقه‌ترین تورم را در جهان تجربه می‌کند. چیزی که حتی ریاضی و آمار هم از بیانش وامانده. شاید همین قدر کفایت کند که در این کشور اسکناس نیم‌‌تریلیون دلاری وجود دارد تا مردم بتوانند حقوق بی‌ارزش خود را از بانک بگیرند. امروز در نتیجه بی‌کفایتی موگابه این کشور رسما چیزی به نام واحد پول ندارد و هر یک‌تریلیون دلار زیمبابوه، فقط دو دلار آمریکا است. در چنین شرایطی همسر این رییس‌جمهور در تایوان در گرانترین هتل این کشور اقامت داشت که کرایه هر اتاقش شبی ۲‌هزار و صد دلار بود!

کور سوی امید

اما کابوس بیست و هشت ساله رابرت موگابه رییس‌جمهوری زیمبابوه در نهایت به حقیقت تعبیر شد. موگابه پس از قریب سه دهه حضور در راس قدرت در کشورش سرانجام تحت فشارهای داخلی و خارجی وادار به تقسیم قدرت با رهبر مخالفان خود شد. «مورگان چانگیرای» رهبر حزب جنبش برای تغییرات دموکراتیک از پنجشنبه، سوم آوریل، در حالی که ۵ روز از انتخابات همزمان پارلمان و ریاست‌جمهوری در زیمبابوه سپری شده بود، قلمرو موگابه را تحدید کرد و این محدودیت سبب شد بار دیگر مردم به طلوع روزهای خوش امیدوار شوند. سرانجام کمیسیون انتخابات سکوت خود را شکست و پیروزی حزب اپوزیسیون «جنبش برای تغییرات دموکراتیک» را در انتخابات مجلس تایید کرد. حالا او رسما شریک موگابه در قدرت است. موگابه همچنان رییس‌جمهور می‌ماند، اما در مقامی‌ تقریبا تشریفاتی و چانگیرای نخست‌وزیر کشورش می‌شود؛ اولین نخست‌وزیر زیمبابوه غیر از موگابه، در طول سی سال گذشته. بر اساس توافقنامه تقسیم قدرت که میان طرفین و با میانجی‌گری غربی‌ها انجام گرفت طرفین متعهد شدند که با تقسیم قدرت میان خود به اختلافات سیاسی پایان داده و راه را برای بازسازی اقتصادی و سیاسی زیمبابوه هموار کنند.

پس از محکومیت انتخابات سال گذشته در زیمبابوه از سوی مجامع بین‌المللی دو طرف بر سر تقسیم قدرت توافق کردند، اما اختلافات موجود و نبود اعتماد دو طرف به یکدیگر تحقق این توافقنامه را به تعویق انداخت و منجر به ایجاد سوالاتی مبنی بر چگونگی همکاری دو طرف شد. رابرت موگابه، یکی از زیرک‌ترین مجریان سیاسی محسوب می‌شود. مورگان چانگیرای، رهبر اپوزیسیون زیمبابوه که رهبر سابق اتحادیه تجارت بوده به ایراد سخنرانی‌های پر حرارت و آتشین معروف است، اما مهارت‌ وی در رهبری دولت هنوز در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. مردم زیمبابوه امیدوارند دولت جدید برای مقابله با تورم شدید، نرخ بیکاری بالای ۹۰‌درصد، کمبودهای غذایی و اپیدمی ‌وبا در این کشور سیاست‌هایی را اتخاذ کند.

در عین حال چانگیرای، اعلام کرده که وی برنامه‌های خود را بر ایجاد ثبات اقتصادی و جذب سرمایه‌های خارجی متمرکز خواهد کرد. البته این امر با توجه به بحران مالی جهانی و‌تردید کمک‌کنندگان خارجی، اقدامی ‌بسیار مشکل به نظر می‌رسد. چانگیرای ۵۶ ساله در انتخابات ریاست‌جمهوری ماه مارس در سال ۲۰۰۷ میلادی از رابرت موگابه پیشی گرفت، اما حائز اکثریت لازم برای جلوگیری از برگزاری دور دوم انتخابات نشد. او با اشاره به اقدامات خشونت‌آمیز علیه حامیانش از سوی دولت موگابه از شرکت در دور دوم انصراف داد و رابرت موگابه در دور دوم بدون حضور رقیب دوباره انتخاب شد.

البته اینها اصلا مهم نیست. حتی اگر موگابه، مخالفانش را «تازه متولدین استعمارگر» بنامد و طرفدارانش، مدعی باشند که مشکلات زیمبابوه، «میراث استعمار» است او باز هم مرد اول سیاهی‌ها است. شاید بد نباشد بدانید وقتی سیلویو برلوسکونی نخست وزیر ایتالیا و بان کی مون دبیر کل سازمان ملل متحد که میزبان کنفرانس در ژوئن ۲۰۰۸ میلادی برای مقابله با «بحران جهانی غذا» بودند رابرت موگابه را در مراسم تشریفاتی شام که به افتخار رهبران حاضر در کنفرانس برپا شده بود، دعوت نکردند!

آیا موگابه اجازه خودنمایی به رقبا می‌دهد؟

نتایج انتخابات ریاست‌جمهوری کماکان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و شایعات از کشیده ‌شدن این انتخابات به دور دوم حکایت دارند. نامزد ریاست‌جمهوری اپوزیسیون، مورگان تساوانگیرای، گفته است به رغم اعتقاد به پیروزی خود حاضر است رقابت در دور دوم را بپذیرد تا مردم زیمبابوه با رایی قاطع زمینه وداع با دوران حکومت روبرت موگابه را فراهم کنند. این در حالی است که شماری از محافل سیاسی آفریقا بعید نمی‌دانستند که رهبر ۸۴ ساله‌ زیمبابوه، هم به اعتبار شکستی که در انتخابات نصیبش شده و هم به دلیل سالخوردگی خود، سرانجام پس از ۲۸ سال حکومت، داوطلبانه قدرت را ببوسد و صحنه سیاسی کشور را ‌ترک کند، اما چه اطرافیان نزدیک موگابه و چه حزب وی آشکار و پنهان چنین گزینه‌ای را کماکان منتفی می‌دانند.

واکنش‌های جهانی

شورای امنیت سازمان ملل اما درباره احتمال تحریم زیمبابوه قبل از اعلام رای نتیجه انتخابات زیمبابوه جلسه‌ای مشورتی داشت. در این جلسه ظاهرا روسیه مانع از تصمیم‌گیری سریع برای اعمال تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل بر زیمبابوه شد. ویتالی چورکین، سفیر روسیه در سازمان ملل پس از مباحثات در این خصوص یادآور شد: «ما نباید چنین موضوعاتی را با این عجله رایزنی کنیم.» به گفته وی، پیش‌نویس ارائه شده توسط آمریکا برای قطعنامه‌ای تحریمی ‌در برخی موارد «تا حدی غلوآمیز» بود.

علاوه بر روسیه، چین که یکی دیگر از دارندگان حق وتوست، ملاحظاتی را در این خصوص داشت. فرستاده پکن در این مشاوره این سوال را مطرح کرد که آیا اساسا این درگیری می‌تواند موضوعی قابل طرح در شورای امنیت باشد یا خیر. آفریقای جنوبی که در حال حاضر عضو غیردایم این شوراست، تاکید کرد زیمبابوه «خطری برای صلح و امنیت بین‌المللی» نیست. بدین ‌ترتیب این موضوع در حیطه صلاحیت شورای امنیت قرار ندارد. در همان زمان هفت کشور پیشرو صنعتی به همراه روسیه (گروه هشت) در اجلاس خود در ژاپن پس از جلساتی پشت درهای بسته، انتخابات موگابه را غیرقانونی دانسته و محکوم کردند. سران این کشورها خواستار آغاز مذاکراتی برای رفع مسالمت‌آمیز بحران در این کشور شدند. هم شکست در انتخابات پارلمانی و هم کشیده‌ شدن احتمالی انتخابات ریاست‌جمهوری به دور دوم، نمایشی از سقوط تدریجی یکی از زمامداران پرسابقه آفریقا است. روبرت موگابه، اما در تمام سه دهه گذشته حکومت را ملک مطلق خویش پنداشته و به انواع وسایل دست به دست‌شدن دموکراتیک قدرت را مانع شده است. او نظامی‌تقریبا تک حزبی را در کشور مستقر ساخته و با سرکوب مستمر اپوزیسیون از شکل‌گیری یک رقیب جدی برای حزب خود جلوگیری کرده است. در دو دوره‌ انتخابات پارلمانی گذشته و نیز در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۰۲ بیشتر ناظران پیروزی موگابه و حزب او را توام با جعل و دستکاری آرا ارزیابی کرده‌اند. زیمبابوه جزو آخرین کشورهای جنوب آفریقا است که به تدریج و با دشواری با نسلی که پس از انقلاب و مبارزه علیه نژادپرستی و استعمار به قدرت رسید وداع می‌کند. تقریبا اکثر رهبران این جنبش‌ها پس از به قدرت‌رسیدن، اعتماد مردم و مشروعیت حکومت خویش را ازلی و ابدی پنداشته‌اند و تنها پس از نزدیک به سه دهه و آن هم در پی تلاطمات توام با خشونت قدرت را ‌ترک کرده‌اند. رژیم موگابه جزو معدود بازماندگان رژیم‌های یادشده است که اینک ناقوس رفتنش به صدا درآمده است. این رفتن زمانی صورت می‌گیرد که همه‌ آن ارج و احترامی‌ که مبارزه‌ رهایی‌بخش برای کسانی امثال موگابه به بار آورده بود، در نتیجه شیوه زمامداری مستبدانه‌اشان کم و بیش برباد رفته است. انسداد سیاسی و تمرکز ۲۸ ساله قدرت در دستان موگابه اینک کار را به آنجا کشانده که اقتصاد زیمبابوه زمین‌گیر شده، بیش از سه‌میلیون از جمعیت جوان کشور راه مهاجرت در پیش گرفته‌اند، ایدز گریبانگیر ۲۴ تا ۳۵ درصد جمعیت ۱۳‌میلیونی کشور است و متوسط عمر ظرف ۲۰ سال از ۵۵ به ۳۵ سال سقوط کرده است. همه این عوامل به تدریج ارتش‌، نهادهای امنیتی و دستگاه بوروکراسی زیمبابوه را نیز در درستی تداوم زمامداری موگابه به شک و ‌تردید انداخته‌اند، طوری که در پس صحنه بحث و جدالی سخت برای خروج «کم‌هزینه‌تر» رهبر پیر زیمبابوه در جریان است. بعید نیست که در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری، اگر شکست موگابه قطعیت یابد، اطرافیان پر و پا قرص او آخرین تلاش‌ها را برای دستکاری آرا و تداوم جاه و منافع خود انجام دهند. اما ‌تردید و تزلزل روزافزون در صفوف هواداران موگابه نیز امری نیست که بتوان نادیده‌اش گرفت. این عامل شاید سبب شود که پیش‌بینی اسقف دزموند توتو، مبارز معروف ضد نژادپرستی در آفریقای جنوبی و برنده جایزه صلح نو نیز به گزینه‌ای محتمل فراروید. توتو در سخنانی که روز چهارشنبه بر زبان آورد، از موگابه خواست که محترمانه قدرت را ‌ترک کند، زیرا «دموکراسی یعنی دست به دست‌شدن مداوم قدرت، زمانی که مردم بخواهند. امید ما این است که انتقال قدرت در زیمبابوه مسالمت‌آمیز انجام شود و آقای موگابه آبرومندانه با قدرت وداع کند.»

منابع:بی.بی.سی/ سانفرانسیسکو کرونیکل/ سی.ان.ان

فارین پالسی( ۲۵ مارس ۲۰۰۸)