رییس مرکز ملی بهره‌وری ایران عنوان کرد شناسایی ۳۶۰ شاخص برای رفع عارضه‌ها
صابر دری‌نژاد- بهره‌وری، استفاده درست از منابع، اعم از منابع طبیعی، مالی و انسانی است. یک ساعت کار در کشور ما چه میزان تولید و ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند و در کشورهای دیگر چقدر؟ در ایران به ازای انرژی که مصرف می‌شود، چه میزان تولید می‌شود و در کشورهای دیگر چقدر؟
صابر دری‌نژاد- بهره‌وری، استفاده درست از منابع، اعم از منابع طبیعی، مالی و انسانی است. یک ساعت کار در کشور ما چه میزان تولید و ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند و در کشورهای دیگر چقدر؟ در ایران به ازای انرژی که مصرف می‌شود، چه میزان تولید می‌شود و در کشورهای دیگر چقدر؟ سال‌ها است که دیگر در ارزیابی‌های علمی و مدیریتی، تنها به حجم و ارزش درآمد و رشد آن اکتفا نمی‌شود، بلکه به پارامترهای کیفی نیز توجه می‌شود در واقع مهم است که افزایش درآمد چه میزان ریشه در استفاده بیشتر از منابع دارد و چه میزان ریشه در استفاده بهتر یا بهره‌وری از منابع. البته بهره‌وری، تنها به کار یا سرمایه و منابع طبیعی محدود نمی‌شود، بلکه عرصه دانش را هم در برمی‌گیرد، مهم است توجه شود که حاصل تلاش‌های علمی ما به چه میزان به تولید محصول علمی چون نوآوری و اختراع و ... منجر می‌شود.
رشد بهره‌وری نیروی کار در سال‌های اخیر حدود ۴درصد گزارش شده است که در مقایسه با کشورهای دیگر راضی‌کننده نیست و در بخش سرمایه این عدد به مراتب پایین‌تر است.
به‌طور مثال در بخش انرژی نیز با مشکل پایین بودن بهره‌وری مواجه هستیم. دستگاه‌های دولتی در استفاده از منابع مالی و انسانی خود دچار کاستی هستند و بنگاه‌های اقتصادی نیز در بسیاری موارد با یک الگوی مناسب استفاده از منابع فاصله دارند و این شکاف بهره‌وری ریشه بسیاری از مشکلات چون تورم، پایین بودن رشد اقتصادی یا نوسان آن است. اما سوال اصلی این است که پایین بودن بهره‌وری به چه برمی‌گردد؟
یکی از مهم‌ترین دلایل پایین بودن بهره‌وری، مبتنی بودن اقتصاد بر نفت، در کنار شیوه نامناسب تخصیص یا استفاده از منابع است. واقع امر این است که به جای آنکه به نفت به عنوان یک ثروت که متعلق به همه نسل‌های کشور است، توجه شود و برای آن برنامه‌ریزی صورت پذیرد، خرج مصارف جاری می‌شود. با این وجود، ناپایداری این منبع و همچنین نوسان قیمت آن ضمن اینکه تنظیم امور را بر هم می‌زند، تورم‌زا نیز است.بهره‌وری از جهت‌گیری‌های طرح‌تحول همه بخش‌ها است، ولی در عین حال یک نگاه ویژه به آن شده است. کمیته تخصصی کارگروه در حال تدوین راهکارهای عملی برای افزایش بهره‌وری است.محسن میرزایی رییس مرکز ملی بهره‌وری ایران و یکی از اعضای شورای مشورتی کارگروه طرح تحول اقتصادی در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما اظهار می‌دارد: در خلال برنامه چهارم توسعه مقرر شده است که ۵/۲درصد از رشد ۸درصدی تولید ناخالص داخلی از محل بهره‌وری محقق شود. اما براساس آخرین آمار تنها (۰۳/۱)درصد از آن تحقق پیدا خواهد کرد.
طی سال‌های اخیر ما شاهد رشد بهره‌وری چندانی در کشور نبوده‌ایم دلایل این عدم‌رشد بهره‌وری چیست؟
طی سال‌های گذشته به‌رغم اینکه در موضوع بهره‌وری تلاش‌های گسترده و متنوعی انجام شده است، اما همان طور که اشاره کردید میزان بهره کشور در خور انتظار نیست و شاخص‌ها متناسب با توقعات جامعه ما نیست.
به‌رغم کارهایی که انجام شد! مگر در گذشته چه فعالیت‌ها و تلاش‌هایی برای رشد بهره‌وری انجام شده است؟
مثلا در بعد آموزش، فعالیت‌های زیادی در سطح کشور در موضوع بهره‌وری ارائه شده است، پژوهش‌های فراوانی نیز انجام شده و هم اکنون در مرکز ملی بهره‌وری ایران سالانه حدود ۱۰۰ فرصت منطقه‌ای در اختیار سازمان‌های کشور قرار می‌دهیم که بروند و با تجربیات سازمان‌های بهره‌وری آسیا و کشورهای دیگر آشنا شوند.
چرا به‌رغم این فعالیت‌ها اعتقاد دارید که هنوز بهره‌وری در ایران در خور انتظار نیست؟
در مورد این که چرا این طور است به نظر من، فهم این که رمز این عدم توفیق در چیست، بسیار اهمیت دارد. ما در بررسی‌های مرکز ملی بهره‌وری به این نتیجه رسیدیم که طی ادوار گذشته بیش از آن چه ما در جامعه برای ایجاد زمینه‌های تقاضا نسبت به بهره‌وری تلاش کرده باشیم، بیشتر عرضه بهره‌وری داشته‌ایم؛ چرا که جامعه نسبت به تقاضای بهره‌وری به شدت سترون و عقیم است.
در این شرایط چه سیاستی باید اتخاذ شود؟
تقاضای بهره‌وری در سازوکارها موجود در نظام اجرایی ما مجال زیادی برای پرورش رشد و بالندگی پیدا نمی‌کند.
زعم ما این است که برای این که بهره‌وری در جامعه‌ای شکل بگیرد، بیش از هر چیز و پیش از هر چیز، ما نیازمند یک تقاضای قوی موثر و درون‌زا از داخل جامعه هستیم. البته باید توجه داشت که برنامه‌های موجود نه تنها این تقاضا را به وجود نیاورده است، بلکه حتی در مواردی تقاضا را منتفی نیز کرده است.
ممکن است برخی از این موارد را عنوان کنید؟
بله، وقتی که نظام بودجه‌ریزی، مبتنی بر هزینه باشد، در چنین شرایطی تقاضا برای بهره‌وری در بخش‌های مختلف اقتصادی اجتماعی به وجود نمی‌آید، یعنی منبع و معیار تخصیص و توزیع بودجه در کشور به هر میزانی که با دستآوردها و نتایج حاصل از عمل و تحقق ماموریت‌ها ارتباط پیدا کند، فضای موجود فضای مستعدی برای رشد بهره‌وری می‌شود. اما وقتی که این وضعیت وجود ندارد طبیعی است که در چنین شرایطی بهره‌وری شکل نمی‌گیرد.
نمونه دیگری هم هست؟
بله، مثلا وقتی که نظام جبران خدمات تابعی از بهره‌وری نباشد، انگیزه نیروی انسانی برای اهتمام به بهره‌وری انگیزه قوی و موثری نخواهد بود. ما فکر می‌کنیم که تحت تاثیر اقتصاد نفتی، عرصه جامعه ما برای توفیق در بهره‌وری آسیب جدی دیده است و بنا داریم در پرتو طرح تحول اقتصادی و برنامه بهبود بهره‌وری به عنوان یکی از برنامه‌های این طرح و به عنوان هدف اصلی این طرح تلاش کنیم و فضای مناسبی را برای شکل‌گیری بهره‌وری در کشور به وجود بیاوریم.
نقش مدیریت و کیفی‌تر شدن آن چه تاثیری در ایجاد این فضای مناسب که شما به دنبال آن هستید، دارد؟
البته با توجه به این که کشور ما در شرایط کنونی مشکلات عدیده‌ای در بخش‌های مختلف مدیریتی دارد، خواه این مدیریت در بخش دولتی باشد، خواه در خطوط غیر دولتی یا شبه دولتی باشد.
به طور قطع مدیران نقش مهمی در تحقق بهره‌وری دارند، اما بعضی وقت‌ها خود این مدیران هم محکوم به شرایط و محیطی هستند که در آن مشغول به فعالیت‌اند.
چطور؟
برای مثال اگر شما یک مدیر خیلی کارآمد هم داشته باشید و از او استفاده کنید در یک بنگاه بزرگ تولیدی که قیمت انرژی در آن یک تا حداکثر پنج درصد قیمت تمام شده محصول تولید شده باشد، بنابراین این مدیر انگیزه‌ای برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی ندارد. هر چه قدر هم که قابلیت داشته باشد ترجیح می‌دهد که قابلیت‌‌هایش را در عرصه دیگری به کار گیرد.
چرا در همین بخش صرفه‌جویی در مصرف انرژی، تلاش نمی‌کند و به سمت و سویی دیگر سوق پیدا می‌کند؟
چون فرض می‌کند که اگر ۵۰درصد صرفه‌جویی در مصرف انرژی ایجاد کند، ممکن است ۲ تا ۳درصد قیمت تمام شده محصول تولیدی‌اش کاهش پیدا کند. شما می‌دانید که کاهش ۵۰درصدی در مصرف انرژی فوق‌العاده کار دشواری است.
اما تاثیرش در قیمت تمام شده آن محصول تاثیر ناچیزی است
بله، بنابراین وقتی که قیمت‌ها نشانی‌های غلط می‌دهند عملا مدیران هم محکوم به شرایطی هستند که این شرایط استعداد لازم را برای اهتمام به بهره‌وری ندارد. بنابراین ما فکر می‌کنیم که تجهیز این زمینه‌ها، تهیه این مقدمات و آرایش محیط به گونه‌ای که آمادگی برای ورود به موضوع بهره‌وری را داشته باشد، از اصلی‌ترین ضروریت‌هایی است که هم کارآمدی منابع ما را موجب می‌شود و هم توفیق منابع مدیریتی ما را. ما واقعا در سطح نظام مدیریت تحولات چشمگیری به لحاظ دانش مدیران داشتیم، اما آثارش را در کار کمتر مشاهده می‌کنیم.
چرا؟
به جهت اینکه مدیران با همین سطح دانش در فضایی کار می‌کنند که این فضا نشانی‌های غلط می‌دهند و این فضا متقاضی بهره‌وری و مدافع جریان بهره‌وری نیست. بنابراین طبیعی است که رفتارهای آنها هم دچار سوگیری و آسیب شود.
در حال حاضر در بخش بهره‌وری چقدر با استانداردهای جهانی فاصله داریم؟
هم اکنون برای هر هزار دلار تولید ناخالص داخلی، در اتحادیه اروپا ۸/۰یک بشکه نفت مصرف می‌شود، این در حالی است که بر اساس آمار سال ۲۰۰۷، در کشور ما این رقم حدود ۷بشکه نفت است.
در اتحادیه اروپا به ازای هر بشکه نفت معادل ۳/۱۹برابر ارزش آن انرژی مصرفی تولید ناخالص داخلی ایجاد می‌شود. میانگین جهانی نیز حدود ۸/۹برابر است. اما در ایران تنها ۲/۳برای ارزش انرژی مصرف یک بشکه نفت تولید ناخالص داخلی ایجاد می‌کنیم که این فاصله، یک فاصله مناسبی نیست.
در جایی دیگر ما در آمار و اطلاعات داریم که برای اتحادیه اروپا به ازای هر بشکه نفت ۱۳۱۶دلار تولید ناخالص دارد. متوسط جهانی این رقم ۶۶۸دلار است در حالی که این رقم در کشور ما تنها ۲۱۹ دلار است. می‌بینید که این فاصله‌ها خیلی شدید است و اصولا در چنین شرایطی اگر میزان بهره‌وری در کشور بالا برود باید تعجب کنیم.
در حال حاضر مجموعه سازوکارهای داخلی نظام اجرایی‌مان با بهره‌وری سنخیت و تناسبی ندارد. مثلا نظام بودجه، نظام ارزیابی عملکرد، نظام محاسبات، نظام انتصابات، نظام توزیع و تخصیص منابع ما هیچ کدام با بهره‌وری هم جهت و هم راستا نیست.
شما در بخشی از صحبت‌هایتان اشاره کردید که سمت و سوی کنونی بودجه غلط است. ایرادات وارده بر بودجه چیست و برای بهبود این روند چه باید کرد؟
بودجه باید معطوف به دستآوردها باشد. یعنی مشخص شود در ازای منابعی که خرج می‌کنیم، چه دست‌آوردهایی را ارائه می‌کنیم. اگر این ارتباط قطع شود و دستگاه‌ها فقط هزینه کنند و نسبت به کیفیت هزینه‌هایشان پاسخ‌گو باشند، نه اینکه نسبت به دستاوردهای ناشی از هزینه کردن.
طبق برنامه چهارم توسعه که انتهای سال آینده به پایان می‌رسد، مقرر شده است که به میزان «یک سوم» ارزش تولید ناخالص داخلی از محل بهره‌وری کل عوامل باشد. آیا این امر محقق خواهد شد؟ اگر به طور کامل امکان تحقق آن وجود ندارد چه مقدار از آن انجام خواهد شد؟
بنابر آخرین آمار رسمی که در کشور منتشر شده است بنا است ۵/۲درصد از رشد تولید ناخالص داخلی از حمل بهره‌وری باشد که تنها (۰۳/۱) از آن تحقق پیدا خواهد کرد؛ یعنی میزانی نزدیک به ۵۰درصد و حتی پایین‌تر از اهداف برنامه، تحقق پیدا می‌کند.
علت اینکه ما تنها موفق به سامان دادن به نیمی از اهداف شده‌ایم چیست؟
تصور من این است که ما در برنامه چهارم مصالح خوبی را برای بهره‌وری آماده و فراهم کردیم. اما عمارتی را برای بهره‌وری نساختیم. این که چه انگیزه‌ای وجود دارد که دولت منابعش را بر پایه بهره‌وری تخصیص بدهد، اینکه دستگاه‌ها چه انگیزه‌ای دارند براساس بهره‌وری عمل کنند، تمامی اینها حکم شده است. اما زمینه اجرایی شدن آن فراهم نشده است. بنابراین ما فکر می‌کنیم باید قبل از حکم و لااقل در کنار حکم به ایجاد زمینه‌های لازم برای تقویت بهره‌وری هم فکر شود.
برای ایجاد این زمینه‌ها از چه ابزارها و روش‌هایی استفاده خواهید کرد تا بهره‌وری افزایش پیدا کند؟
بهره‌وری در ابتدا هدف اصلی طرح تحول شناخته شده، اما به نظر من تحت تاثیر تعاملاتی که بین دولت و مجلس در مورد این طرح برقرار شد، به تدریج موضوع به سمت هدفمند شدن یارانه‌ها میل پیدا کرد. تصور ما این است که ما حتی برای توفیق در هدفمند کردن یارانه‌ها هم نیازمند این هستیم که به یک سطح معینی از بهره‌وری برسیم. یعنی هر یک از هدف‌های دیگر با فرض عدم تحقق یک وضعیت قابل قبول در بهره‌وری قابل دوام و استمرار نخواهد بود.
حال که به بخش‌ها و زوایای مختلف مشکلات کنونی کشور در بهره‌وری پرداختیم. لازم است به راهکارهای برون‌رفت از شرایط موجود نیز بپردازیم. راهکار رفع مشکلات کنونی چیست؟
مساله را باید از آنجایی که به‌وجود آمده است حل کنیم.
تصور ما بر این است که مهم‌ترین علت معضل بهره‌وری در کشور، فقدان زمینه‌های مناسب برای تحول بهره‌وری است.
تلاش ما نیز این است که همین هزینه‌ها را برقرار کنیم. نخستین استراتژی ما در برنامه تحول بهره‌وری، استراتژی تقویت و تحریک تقاضا نسبت به بهره‌وری است.
چه برنامه‌ای برای عملی‌کردن این استراتژی‌ها دارید؟
برای این کار دوگونه برنامه کلیدی داریم. یکی بحث ارتباط بین بودجه و بهره‌وری و دیگری برنامه ارتباط بین دستمزد و بهره‌وری است.
در مورد برنامه اول اعتقاد ما بر این اساس است که باید بودجه را با بهره‌وری متناسب کرد. یعنی درحالی که طی سال‌های گذشته برای تحول نظام اجرایی، برنامه‌های متعددی طراحی شده است. برای تحول در نظام اداری کشور نیز ما نیازمند این هستیم که نظام بودجه را متحول کنیم با تحول نظام بودجه نظام بهره‌وری متحول خواهد شد، نظام مدیریت منابع انسانی بهینه‌تر، نظام ارزیابی کارآمدتر و نظام انتصابات سنجیده‌تر خواهند شد و تحولات قابل قبولی در سطح نظام اجرایی به وجود خواهد آمد.
دومین برنامه‌ای که برای تقویت تقاضا مطرح کرده‌ایم بحث دستمزد و بهره‌وری است. تصور ما بر این است که انسان‌ها باید برخورداری‌هایشان به اندازه تلاش‌هایشان باشد و هر کس که بیشتر تلاش کرد برخورداری بیشتری داشته باشد.
در این میان دولت چه نقشی را باید ایفا کند؟
دولت باید درآمدها را در سطح جامعه در یک میزان حداقلی تضمین کند. اما بعد از گذر از این میزان حداقلی، نیازمند این هستیم، کسانی که کار بهره‌ورانه‌تری انجام می‌دهند دریافت‌های بیشتری نیز داشته باشند. بنابراین اگر بتوانیم بین دستمزد و بهره‌وری و نظام پاداش و جبران خدمات با بهره‌وری رابطه درستی برقرار کنیم، خواهیم توانست تقاضای خوبی را برای نظام بهره‌وری به وجود بیاوریم. نکته دیگر این است که باید برای تحول بهره‌وری در درجه اول بتوانیم آن را اندازه‌گیری کنیم.
اندازه‌گیری بهره‌وری چگونه از سوی مرکز ملی بهره‌وری انجام خواهد شد؟
شاخص‌های متنوعی در بخش‌های اقتصادی هست که این شاخص‌ها باید تجمیع و استاندارد شوند.برای مثال شاخص‌های بخش اقتصادی مانند شاخص‌های بخش آب، برق و حمل‌و‌نقل.
به‌طور کلی حدود ۳۶۰شاخص شناسایی و استاندارد شده‌اند و به کلیه بخش‌های اقتصادی کشور و دستگاه‌های متولی بخش‌های اقتصادی این شاخص‌ها ابلاغ می‌شود.
پس از آن، دستگاه‌ها باید بهره‌وری بخش مختص به خود را محاسبه کنند و نسبت به عارضه‌یابی این روند اقدام بشود و بعد براساس فهمی که از ضعف‌ها و کاستی‌ها و تحلیلی که از عارضه‌یابی به دست می‌آید باید برای بهبودش برنامه‌ریزی شود. این کار نیز هم‌اکنون در سطح استان‌ها با قوت در حال شروع شدن است. و با همکاری که بین ما و وزارت کشور ایجاد شده، همه استانداردهای سراسر کشور تجهیز شده‌اند که این برنامه‌ها را پیش ببرند.
