سرمایه انسانی نقطه قوت افزایش بهره‌وری در طرح تحول
میترا یافتیان- با توجه به اینکه اقتصاد ایران به لحاظ دسترسی به عوامل تولید نسبت به بسیاری از کشورهای پیشرفته نظیر آلمان، انگلستان، کره جنوبی و ... نه تنها با شکاف مواجه نیست، بلکه به منابع بیشتری نیز دسترسی دارد، اما ...
میترا یافتیان- با توجه به اینکه اقتصاد ایران به لحاظ دسترسی به عوامل تولید نسبت به بسیاری از کشورهای پیشرفته نظیر آلمان، انگلستان، کره جنوبی و ... نه تنها با شکاف مواجه نیست، بلکه به منابع بیشتری نیز دسترسی دارد، اما ... همواره سطح توسعه یافتگی کشور ما پائین تر از این کشورها بوده است. البته در برنامه چهارم توسعه و نیز چشم انداز ۲۰ ساله کشور رشد بهره‌وری مورد توجه مسوولان قرار گرفت، اما به‌رغم پتانسیل زیادی که در کشور ما وجود دارد، همچنان رشد بهره‌وری در کشور ما فاصله زیادی با کشورهای پیشرفته دارد، از همین روست که دولت نهم نیز در طرح عظیم و ملی تحول اقتصادی، بهره‌وری را به عنوان یکی از ارکان ۷ گانه این طرح مورد توجه قرار داده و بنا دارد تا با برنامه‌ریزی دقیق تری نسبت به گذشته، گام‌های مهمی را در این مسیر، رو به جلو بردارد. در همین رابطه گفتگویی با دکتر عباس حاج‌فتحعلی‌ها، دبیر شورای بهره‌وری در کارگروه تحول اقتصادی کشور داشته‌ایم که مشروح آن در ادامه می‌آید:
در حال حاضر متوسط رشد سالانه بهره‌وری، نیروی کار، سرمایه و کل عوامل تولید چقدر است و آیا وضعیت کنونی بهره‌وری از عوامل تولید، سرمایه و نیروی انسانی در کشور ما پایداری رشد و توسعه ملی را تضمین می‌کند؟
براساس محاسبات دفتر برنامه‌ریزی و مدیریت اقتصاد کلان معاونت نظارت و برنامه‌ریزی راهبردی ریاست جمهوری، طی دو سال اول برنامه چهارم توسعه بهره‌وری نیروی کار سالانه ۲درصد رشد داشته و بهره‌وری سرمایه اندکی منفی بوده است
(۲۷ /۰ - درصد). این شاخص‌ها طی دوره‌های بلندمدت با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده، به طوری که شاخص بهره‌وری نیروی کار و سرمایه در سال‌های اولیه پس از انقلاب اسلامی کاهش شدیدی داشته، ولی در سال‌های پس از جنگ تحمیلی رشد مناسبی در بهره‌وری نیروی کار داشته‌ایم که در سال‌های اخیر روند رشد آن کندتر شده است، اما در بهره‌وری سرمایه وضعیت مناسبی نداشته‌ایم و برآیند رشد و نزول آنها در سی سال گذشته کاهش چند درصدی نشان می‌دهد.
شاخص‌های بهره‌وری به خوبی نشان‌دهنده وضعیت سالم یا مریضی اقتصاد کشورها هستند و کشورهای پیشرفته فاصله زیادی با کشور ما دارند. بهره‌وری نیروی کار کشورهایی مانند ژاپن یا میانگین اتحادیه اروپا بیش از ۶ برابر ایران است و کشور ما با توجه به منابع انسانی و سرمایه‌ای خود پتانسیل زیادی برای رشد بهره‌وری دارد تا بتواند مسائلی مانند رقابت در عرصه جهانی و مشکلاتی مانند اشتغال را حل کند.
از آنجا که بهره‌وری شاخصی برای ارزیابی درجه توفیق کشورها در مدیریت منابع، کارآمدی و اثر بخشی است جایگاه بهره‌وری در برنامه چهارم توسعه چگونه است؟
در برنامه چهارم توسعه متوسط رشد اقتصادی کشور در طی دوره زمانی ۱۳۸۸- ۱۳۸۴، هشت درصد پیش‌بینی شده است که از این میزان مقرر شده ۵/۵درصد از محل تامین منابع سرمایه‌ای و انسانی (ایجاد ظرفیت‌های جدید) و ۵/۲درصد از محل بهره‌گیری مطلوب‌تر از ظرفیت‌های موجود (بهره‌وری) تامین شود. جهت تحقق هدف فوق، ضرورت‌هایی در ماده ۵ برنامه در قالب ۳ بند این ماده لحاظ شده است، به طوری‌که در بند الف این ماده کلیه دستگاه‌های اجرایی کشور مکلف به پایش مستمر شاخص‌های بهره‌وری نیروی کار، سرمایه و کل عوامل تولید در سطح بخش تحت تولیت خود و تدوین اسناد توسعه بهره‌وری بخشی، دستگاهی و استانی شده‌اند. همچنین در سند فرابخشی توسعه ارتقای بهره‌وری کشور تحقق اهداف کمی برنامه چهارم توسعه در کنار ایجاد زیرساخت‌های لازم اطلاعاتی برای محاسبه شاخص‌های بهره‌وری در سطوح مختلف مورد تاکید قرار گرفته است. در این راستا تدوین شاخص‌های مناسب و اندازه‌گیری آن طی یک سری زمانی مشخص به عنوان یک اولویت اساسی مطرح است.
به نظر شما در تحقق اهداف چشم‌انداز ۲۰ ساله کشور و نیز برنامه چهارم توسعه، تا چه حد موفق بوده‌ایم و هم اکنون در چه وضعیتی قرار داریم؟
به نظر من رشد اقتصادی ناشی از ارتقای بهره‌وری در برنامه چهارم واقع‌بینانه بوده است، ولی محقق شدن آن نیاز به عزم دولتمردان و شرایط اقتصادی دارد که با تدبیر و عقل‌گرایی ظرفیت‌هایی بیش از آن هم برای ارتقای بهره‌وری داریم.
مقایسه معنی دار وضعیت بهره‌وری کشور ما با سایر کشورها نشان می‌دهد که ما نسبت به کشورهای پیشرفته ۵۰۰تا۶۰۰درصد عقب ماندگی داریم و به همین دلیل قدرت رقابت کشور در محصولات و خدمات صنعتی در بازار جهانی پایین است، همچنین اگر روند رشد شاخص‌های بهره‌وری در ایران با وضعیت کشورهای دیگر در دوران مشابه مقایسه شود به گمان من ظرفیت تاریخی اقتصادی و سرمایه‌های انسانی کشور ما بیش از آن است که اکنون داریم و با تدبیر و عقل‌گرایی خصوصا در مدیریت کلان کشور به وی‍ژه با اجرایی شدن طرح تحول اقتصادی به صورت مناسب و منطقی می‌توان به رشدهای بالاتر و پایدارتری رسید.
دلایل عمده پایین بودن نرخ بهره‌وری در کشور ما و نیز پیشنهاد شما برای برون رفت از شرایط کنونی چیست؟
تصدی‌گری دولت در اقتصاد با وجود همه‌گیر شدن خواسته اجرای اصل ۴۴ قانون اساسی، هنوز به صورت جدی مانع بهبود فضای کسب و کار در یک فضای رقابتی به عنوان لازمه ارتقای بهره‌وری است.
در فضای کسب و کار کشور پایین بودن درجه باز بودن اقتصاد، بوروکراسی غیرضروری و مانع، غیرمنطقی بودن عوارض و ضدانگیزشی بودن اقدامات راه‌اندازی یا توسعه فعالیت‌ها در ابعاد مختلف تامین منابع مالی، حمایت‌های قانونی و غیره، کارآفرینی در ایجاد یا توسعه بنگاه‌های اقتصادی را نیز با مشکل مواجه کرده است.از سوی دیگر می‌توان پایین بودن نرخ بهره‌وری در ایران را به عدم استفاده کارآمد از منابع انسانی نیز مرتبط دانست، زیرا به‌رغم اینکه در برخی کشورها از کمبود منابع فیزیکی و سرمایه‌ای انسانی رنج می‌برند، اما در کشور ما با وجود آنکه سرمایه‌های انسانی مناسبی پس از انقلاب اسلامی در ابعاد مختلف در کشور ایجاد شده، به نظر می‌رسد عزم مسوولان برای توسعه اقتصادی و ارتقای بهره‌وری باید به وجود آید.ایجاد اعتماد و نشاط در مردم به عنوان سرمایه اجتماعی نیز نقش مهمی در ایجاد نگرش مثبت برای ارتقای بهره‌وری دارد. این موضوع از طریق مشارکت مردم در امور سیاسی، اعتماد به مسوولان و تصمیم‌گیری‌های آنها برای شرایط اقتصادی آینده، احساس صداقت در محور قرار گرفتن توسعه و ایجاد رفاه برای مردم توسط حکومت و احساس عدالت می‌تواند باشد.
