تازه‌ترین جزئیات هدفمند کردن یارانه سوخت
وزیر اقتصاد ایران را می‌توان به نوعی طراح و مجری نقدی کردن پرداخت یارانه دانست. وی و همکارانش در وزارت اقتصاد تلاش دارند با ارائه دیدگاه‌های کارشناسی و بحث درباره جزئیات این طرح، شبهه سیاسی بودن از نقدی کردن یارانه را با اصطلاح «هدفمند کردن یارانه» از ذهن‌ها دور کنند. درباره همین مسائل با حسین پیمان، مشاور وزیر اقتصاد گفت‌وگویی انجام شده است که می‌خوانید:
وزیر اقتصاد ایران را می‌توان به نوعی طراح و مجری نقدی کردن پرداخت یارانه دانست. وی و همکارانش در وزارت اقتصاد تلاش دارند با ارائه دیدگاه‌های کارشناسی و بحث درباره جزئیات این طرح، شبهه سیاسی بودن از نقدی کردن یارانه را با اصطلاح «هدفمند کردن یارانه» از ذهن‌ها دور کنند. درباره همین مسائل با حسین پیمان، مشاور وزیر اقتصاد گفت‌وگویی انجام شده است که می‌خوانید: شهروندان ایرانی که فرم دریافت یارانه نقدی را پر کرده‌اند، اکنون انتظار دارند دولت آن را اجرا کند. از طرف دیگر کارشناسان و قانونگذاران معتقدند، اجرای این طرح به منابع مالی هنگفتی نیاز دارد و علاوه بر این، احتمال رشد شتابان نرخ تورم نیز وجود دارد. آیا در شرایط کنونی که قیمت نفت در بازارهای جهانی سقوط کرده است، ارقام و آمار پیش بینی شده برای پرداخت یارانه نقدی دستخوش تغییر نخواهد شد. این تغییرات چگونه اعمال خواهد شد؟
در سوال شما به طور تلویحی چندین سوال نهفته است. برای پاسخگویی به آن ابتدا اجازه بدهید طرح مساله شود تا بهتر به ابعاد سوال پاسخ داده شود. مساله، اصلاح قیمت انرژی در مرحله اول این طرح است. این اصلاح قیمت در بعضی از حامل‌های انرژی مانند بنزین، نفت گاز، نفت کوره، نفت سفید، گاز مایع و برق به این گونه خواهد بود که قیمت این حامل‌ها به گونه‌ای تعیین شود که در طول سه سال متناسب با قیمت فوب خلیج‌فارس و شرایط اقتصادی کشور باشد. همچنین قیمت فروش داخلی گاز طبیعی در طول سه سال معادل ۷۵درصد متوسط قیمت گاز طبیعی صادراتی و قیمت برق معادل قیمت تمام شده آن باشد. بدیهی است وجوهی، از این اصلاح قیمت حاصل خواهد شد که تخصیص این وجوه این‌گونه پیش‌بینی شده است که ۶۰درصد آن به خانوارهای جامعه هدف به صورت غیر نقدی یا واگذاری سهام یا نقدی، همچنین برای گسترش بیمه‌های اجتماعی و خدمات درمانی و ارتقای سلامت جامعه و پوشش دارویی و درمانی بیماران خاص و صعب‌العلاج و تامین مسکن و اشتغال و توانمندسازی و دیگر برنامه‌های حمایتی جامعه هدف اختصاص یابد. ۱۵درصد دیگر آن به سرمایه گذاری، کمک‌های بلاعوض، یارانه سود تسهیلات برای کمک به بهینه‌سازی مصرف انرژی واحدهای تولیدی و خدماتی و مسکونی و تشویق صرفه‌جویی و رعایت الگوی مصرف، اصلاح ساختار رفتاری واحدهای تولیدی، افزایش بهره‌وری و توسعه تولید برق و منابع تجدیدپذیر جبران زیان شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات آب و فاضلاب، برق، گاز طبیعی و فرآورده‌های نفتی، گسترش حمل‌و‌نقل عمومی، حمایت از تولیدکنندگان بخش‌های کشاورزی و صنعتی، حمایت از تولید نان صنعتی انبوه و حمایت از توسعه صادرات اختصاص خواهد یافت. ۲۵درصد از این وجوه برای تامین اعتبار مورد نیاز آثار این اصلاح قیمت و اعتبارات هزینه‌ای و عمرانی و کاهش وابستگی به نفت اختصاص خواهد یافت. لذا با کاهش قیمت نفت فقط مابه‌التفاوتی که از اصلاح قیمت‌های حاصل خواهد شد کمتر خواهد بود؛ یعنی افزایش قیمت کمتری خواهیم داشت در حقیقت فضای مناسب‌تری برای اصلاح قیمت فراهم خواهد شد، در نتیجه فرض شما در «رشد شتابان نرخ تورم» منتفی است و اگر بخواهیم با ادبیات اقتصادی بحث کنیم باید از واژه کم افزایش یافتن قیمت استفاده کنیم. لذا چون قیمت کم افزایش خواهد یافت بنابراین مبلغ مورد نیاز برای جبران قدرت خرید خانوارها نیز کاهش خواهد یافت که اگر این گونه شود، انتظار توقف و کند شدن نرخ تورم را خواهیم داشت. همه صاحب‌نظران بر هدفمند کردن یارانه‌ها اتفاق نظر دارند و موضوع یک ماهیت ملی برای اقتصاد کشور دارد؛ لذا همه باید به گونه‌ای کنش و گویش اقتصادی داشته باشیم که بر اقتصاد ملی تاثیر منفی نداشته باشد. استفاده از «رشد شتابان نرخ تورم» و نسبت دادن ارقام تورمی در نتیجه هدفمند کردن یارانه‌ها که پشتوانه دقیق کارشناسی آن ناپیداست، به نفع اقتصاد ملی و مردم نمی‌باشد و به طور عمده تاثیر آن ایجاد فضای تورم روانی و افزایش تورم انتظاری است و اجحاف بر اقشار آسیب پذیر خواهد بود؛ چرا که گروه‌های درآمدی بالا در فضای تورم روانی، بیشترین سود را می برند و حقوق‌بگیران ثابت و گروه‌های با درآمد پایین بیش از همه متضرر خواهند شد. همه ما باید به گونه‌ای مباحث اقتصادی را بیان کنیم که با کمترین هزینه بتوانیم این طرح ملی را هدایت کنیم تا از این مرحله، اقتصاد ما گذر کند. در ادبیات اقتصادی تورم مفهوم خود را دارد، از افزایش قیمت نسبی چند کالا در این ادبیات، تلقی تورم نخواهد شد بلکه تاثیر این افزایش در شاخص قیمت کالاهایی که در سبد مصرف قرار دارد و متوسط‌درصد تغییر این شاخص در ۱۲ ماه نسبت به ۱۲ ماه گذشته تورم نام دارد. ممکن است در ابتدا افزایش قیمت (آن هم بسته به چگونگی قیمت نفت) از ناحیه این کالاها ایجاد شود اما توزیع و وزن آن بین ۴۰۰ کالا تاثیر این افزایش اولیه را کم خواهد کرد در نتیجه شاخص قیمت به اندازه این افزایش اولیه از این کالاها متاثر نخواهد شد و موضوع دیگر اینکه در ماه‌های پس از افزایش اولیه چون قیمت این کالاها در سطحی ثابت می‌ماند شاخص قیمت از ناحیه قیمت این حامل‌های انرژی چندان متاثر نخواهد شد و در سبد مصرف خانوار درصد تغییرات آن نسبت به زمان قبل از خود بسیار کمتر خواهد بود. اگر بتوان تاثیر افزایش قیمت اولیه این کالاها را بر کالاهای دیگر مدیریت کرد و موج روانی و انتظاری را کنترل کرد، انتظار می‌رود تورم پس از یک دوره زمانی متوقف یا بسیار کند حرکت کند و اگر یک عزم ملی به کنترل این افزایش قیمت اولیه بپردازد و از ایجاد تورم روانی و انتظاری پیشگیری کند توقف و کند شدن تورم زودتر تحقق پیدا خواهد کرد، لذا به جای «رشد شتابان نرخ تورم» باید اصطلاح دقیق‌تری به‌کار برد چون نرخ تورم خود درصد تغییرات شاخص قیمت (رشد) است. اصطلاح دیگر به کار برده شده «فرم دریافت یارانه نقدی است» در حقیقت این، طرح جمع‌آوری اطلاعات اقتصادی خانوار بوده است نه فرم دریافت یارانه نقدی. همان گونه که طرح مساله شد این طرح ناظر بر هدفمند کردن یارانه‌ها است چرا که ۶۰درصد این مابه‌التفاوت حاصل شده از اصلاح قیمت، به صورت پرداخت‌های غیرنقدی یا واگذاری سهام یا پرداخت نقدی به خانوار و همچنین گسترش نظام بیمه‌ای و بهداشت عمومی، تامین مسکن و اشتغال، همانندسازی و حمایت‌های اجتماعی خواهد بود لذا در قاموس اقتصادی (این تخصیص که خود ۶۰درصد عایدی حاصل از اصلاح قیمت است) برای آن واژه «نقدی شدن یارانه‌ها» واژه با مسمایی نخواهد بود.
این پرسش وجود دارد که رقم قطعی میزان یارانه نقدی شهروندان چه‌قدر است و آیا امسال این رقم پرداخت می‌شود و شهروندان می‌توانند آن را در جیب و کیف خود بگذارد و با آن خرید کنند؟
رقم قطعی همان‌گونه که طرح مساله شد به میزان مابه‌التفاوت در اصلاح قیمت‌ها بستگی خواهد داشت که ۶۰درصد آن به خانوار با ساز‌و‌کاری که در قبل بیان شد، اختصاص خواهد یافت و زمان و نحوه پرداخت آن یک ماه پس از تصویب لایحه هدفمند کردن یارانه‌ها توسط مجلس محترم، پیش‌بینی شده است.
به نظر می‌رسد طرح نقدی کردن یارانه انرژی، سایر اجزای طرح تحول را تحت‌الشعاع قرار داده است. از طرف دیگر می‌دانیم که اجرای هر جزء از کلیت طرح تحول فاقد کارآمدی و ثمردهی خواهد بود؟ در این باره دیدگاه حضرتعالی چیست؟
ابتدا اجاره بدهید مجددا واژه «نقدی کردن یارانه را تصحیح کنیم به طرح هدفمند کردن یارانه‌ها، اما این گونه نیست که اگر جزئی از کل طرح تحولات اقتصادی اجرا شود، این طرح فاقد کارآمدی خواهد بود چون براساس روش شناسی این طرح که همه موضوع‌های اقتصادی را هدف قرار نداده و بر موضوع‌های کلیدی تکیه دارد تا با حل آن، موضوع‌های دیگر را نیز به سمت اصلاح، هدایت کند به عنوان مثال اگر قیمت‌ها اصلاح شود، تخصیص منابع در کالاهای اصلاح شده کارا خواهد شد و صرفه جویی و مصرف بهینه تحقق خواهد یافت و این خود به افزایش بهره‌وری انرژی و بخش تولید منجر خواهد شد.
فعالان سیاسی معتقدند، دولت یک بار یا دو بار با استفاده از انباشت منابع شرکت‌های دولتی در بانک‌ها می‌خواهد به شهروندان پول دهد و این یک رفتار سیاسی است. آیا این خبر غیررسمی که قرار است برخی منابع بودجه‌ای شرکت‌های دولتی به این طرح اختصاص داده شود را تایید می‌کند.
با توجه به توضیح اولیه و طرح مساله بدیهی است که پاسخ این سوال منفی است. این گونه شایعات از نمونه‌های ایجاد فضای منفی و کدر کردن افکار عمومی به جای آگاهی و اطلاع‌دهی صحیح و ادای دین به تعهد ملی در قبال اقتصاد کشور است. از وظایف اقتصادی دولت تخصیص منابع، ثبات اقتصادی و توزیع درآمد است بنابراین حداقل تا زمانی که فقر مطلق در جامعه وجود دارد دولت موظف است سایه این فقر را از سر خانوارهای مشمول بردارد و بعد از آن نیز در جهت توزیع برابر درآمد در جامعه و کاستن از فقر نسبی تلاش کند بنابراین واژه «یک بار یا دو بار» فارغ از منبع پرداخت‌های انتقالی، واژه‌های صحیحی نخواهد بود.
