۹۹۱ سعــودی پای میــز محاکــمــه

پادشاهی سعودی سال‌ها سرچشمه ظهور افراطیون رادیکالیستی بوده که برای مقاصدی چون چچن، عراق و برج‌های دوقلوی نیویورک بلیت یک طرفه تهیه کرده‌اند. حاکمان عربستان اولین بار زمانی به مقابله عملی با تروریسم برخاستند که پایتختشان ریاض مورد تهاجم قرار گرفت (بمب‌گذاری‌های مه ۲۰۰۳ در ریاض). اکنون در راستای تشدید فشار علیه خشونت افراطیون، قرار است ۹۹۱ زندانی متهم به مشارکت در فعالیت‌های تروریستی در دادگاه‌های عربستان محاکمه شوند.

این محاکمات، بزرگ‌ترین اقدام قضایی تاریخ مبارزه با افراط‌گرایی در جهان به شمار می‌رود.

گذشته از وسعت مقیاسی، تصمیم دستگاه قضایی عربستان از جنبه‌ای دیگر هم حائز اهمیت است. بنا است محاکمات یادشده، مقابل میز قضاتی برگزار شود که در سیستم وهابیت تحصیل کرده‌اند و اصولا همین سیستم الهام‌بخش ایدئولوژی القاعده بوده است. مقامات سعودی همچنین بر این تاکید دارند که احکام شریعت این دادگاه‌ها باید از دادگاه‌های نظامی سابق قدرت و قاطعیت قانونی بیشتری داشته باشند. پیش از این نیز شماری از افراطیون در دادگاه‌های نظامی کشورهای مسلمان محاکمه شده بودند، اما حوزه اختیارات قانونی این دادگاه‌ها بسیاری از مظنونین را به سمت تبرئه شدن پیش می‌برد.

سعودی‌ها البته تمام انتقادات وارد بر سیستم قضایی، از جمله استبداد و تحجر آن را رد می‌کنند و اصرار دارند که دادگاه مظنونین تروریسم شفاف خواهد بود و به یکایک اتهامات از جمله خشونت و جنایت، همکاری، تحریک یا حمایت مالی از تروریسم رسیدگی خواهد کرد. متهمان این دادگاه‌ها،‌ نه تنها اعضای فعال القاعده (که ۳۰حمله مسلحانه آنها بین سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۶ در عربستان جان ۹۰ شهروند غیرنظامی و ۷۴ افسر پلیس را گرفت) که تعدادی از شیوخ برجسته کشور را نیز در بر می‌گیرند. اتهام این شیوخ، تاثیرگذاری خطبه‌هایشان بر شکل‌گیری خشونت تشخیص داده شده است.

هدف از برپایی این محاکمات، خاطرنشان ساختن عزم راسخ عربستان برای مقابله با خشونت‌های برخاسته از رادیکالیسم است. عربستان بر خلاف دیگر کشورهایی که برای مبارزه با تهدیدات تروریستی تنها به نیروهای امنیتی خود متوسل شده‌اند، رویکردی چند وجهی را اختیار کرده و قصد دارد به موازات تدابیر امنیتی، روی افزایش آگاهی عمومی و اصلاح آموزه‌های حقوقی و مذهبی نیز سرمایه‌گذاری کند.

چندی پیش تلویزیون دولتی عربستان در یک برنامه بلندمدت، اعترافات یک جهادی تواب و همچنین به چالش کشیدن باورهای جهادی توسط چند چهره دانشگاهی را پخش کرد. در زندان‌های عربستان نیز کمپینی برپا است که اصلاح باورها و آموخته‌های بیش از ۳هزار جهادی را هدف گرفته است. برگزار کنندگان این کمپین، چاشنی‌هایی مثل پرداخت وام مسکن، حمایت مالی از خانواده‌های زندانیان و امکان تجدید آموزش‌های دینی را به برنامه‌های خود افزوده‌اند. مقامات سعودی می‌گویند تاکنون حدود ۱۵۰۰نفر از زندانیان رادیکال، اصلاح و آزاد شده‌اند و از این شمار، تعداد بسیار اندکی دوباره به خط‌‌مشی جهادی سابق خود بازگشته‌اند. در یک برنامه مجزای دیگر، شماری از چهره‌های مذهبی میانه‌رو و دانشگاهی به بحث و مناظره با کاربران سایت‌های افراطی (از طریق چت) گماشته شده‌اند. این افراد سعی می‌کنند با منطق و کلام، افراط‌گرایان را از شیوه‌های رادیکالی روی‌گردان و به میانه‌روی دعوت کنند.

از سوی دیگر، قوانین جدید قضایی در عربستان برای ترویج خشونت و تروریسم از طریق اینترنت، مجازات زندان (تا ۱۰سال) را در نظر گرفته است. چهره‌‌های شاخص دانشگاهی، حملات رادیکالی را از این دو وجه تقبیح می‌کنند که اولا قتل و نگاه تعصبی مذموم و نکوهیده است و ثانیا این تفکرات، چهره اسلام را مخدوش می‌کند. البته نباید فراموش کرد که عربستان از فوریه ۲۰۰۶- پس از حمله القاعده به تاسیسات نفتی عبقیق در نزدیکی سواحل شرقی کشور- حمله تروریستی قابل توجهی را تجربه نکرده است.

به علاوه، تعداد سعودی‌های داوطلب مشارکت در عملیات جهادی در عراق، افغانستان و لبنان به طرز قابل ملاحظه‌ای کاهش یافته است.

در حقیقت حضور فیزیکی القاعده، صرف‌نظر از تقویت چشمگیر توان متحد موازی‌اش یعنی طالبان، مدتی است که پس رفته است. اگر چه گروه‌های وابسته به القاعده در چند ماه گذشته حملاتی را در یمن، الجزایر و موریتانی ترتیب داده‌اند، (به ویژه حمله آنها به سفارت آمریکا در صنعا ۱۶کشته بر جا گذاشت)، اما غروب خورشید حملات تروریستی در عراق و تاثیرگذاری سیاست‌های فرهنگی مقابله‌جویانه با تروریسم نشان می‌دهد که فضای جهانی علیه افراط‌گرایان رادیکالی غلیظ‌تر شده است.

یک نشانه بارز این ادعا، خاموشی ناگهانی سه وب سایت از چهار وب‌سایت اصلی و شناخته شده القاعده، از یک ماه پیش (مصادف با هفتمین سالگرد حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در آمریکا) به این سو است. این سایت‌های اینترنتی، منبع اصلی انتشار پیام‌ها و اعلامیه‌های القاعده بودند و همچنین فضایی را برای مباحثه و مناظره کاربران از طریق چت فراهم می‌ساختند.

به گواه سازمان‌های امنیتی، این سایت‌ها از چند ماه پیش دچار اختلالاتی شده بودند، اما این اولین باری است که سایت‌های یاد شده برای مدتی طولانی، به روز نشده‌اند.

القاعده البته هر گونه مداخله هکرهای خارجی و ایجاد اختلال در سایت‌ها را تکذیب کرده و به روز نشدن سایت‌ها را نتیجه بروز نقایص فنی جزئی خوانده است. اما در صورت صحت این ادعا نیز از خاموشی یک ماه و نیمه سایت‌های القاعده چنین بر می‌آید که تجهیزات فنی و نرم‌افزاری این گروه در بخش پشتیبانی مشکلات عمده‌ای دارد. ضمن آنکه محاکمه ۹۹۱ نفر از مظنونین مشارکت در تروریسم در عربستان و کاهش چشمگیر حملات تروریستی در عراق ثابت می‌کند که فضای تنفس القاعده نسبت به سال‌های گذشته تنگ‌تر و باریک‌تر شده است.

منبع: اکونومیست، اکتبر ۲۰۰۸