زمینه‌ساز دگرگونی اجتماعی

دکتر مصطفی مهرآیین

انگیزه «تهرانی شدن» در میان ایرانیان از فاصله اجتماعی موجود در جامعه ایران ناشی می‌شود و در پی آن تبعیض یا نابرابری اقتصادی و منزلت اجتماعی، فاصله اجتماعی بین پایتخت و سایر شهر‌های ایران افراد را دچار نوعی ضعف اجتماعی می‌کند تا به ناچار برای پر کردن و از بین بردن این خلأ و ضعف، هویت اصلی خود را پنهان کنند.

این افراد با جدا شدن از جامعه و فرهنگ خود و پیوستن به جامعه جدید از نظر منزلت اجتماعی دچار تنزل می‌شوند و برای جبران آن به راه‌هایی مانند انکار گذشته یا شبیه شدن به جامعه جدید متوسل می‌شوند. چرا که فاصله اقتصادی از بین رفتنی است، اما فاصله فرهنگی و شکاف ناشی از آن در میان افراد جامعه به راحتی و بدون فرهنگ‌سازی امکان‌پذیر نیست.

هر کدام از شهروندان جدید تهران متعلق به یک خرده فرهنگ خاص با آداب و رسوم منحصر به فرد هستند که گرچه در جای خود باارزش است، اما در این شهر تبدیل به ضدارزش خواهد شد و افراد را وامی‌دارد خود را از شر آن خلاص کنند و در این راه دست به افراط‌گری‌هایی نیز می‌زنند که انکار هویت یکی از آنهاست. این تناقضات فرهنگی در مرحله شدید می‌تواند به دگرگونی اجتماعی منجر شود.از سویی تفکیک هویتی بر اساس تقسیمات جغرافیایی در ایران یک بحث غیرقابل انکار است. در قاعده هرم اجتماعی «غربت»، ایلات و عشایر قرار دارند، کسانی که به علت وجود جاذبه‌های فراوان شهری اقدام به مهاجرت کرده، اما به علت نداشتن تخصص مورد استفاده زندگی شهری و عدم پذیرش از سوی شهر، در حاشیه شهرها ساکن می‌شوند و باعث به وجود آمدن حاشیه‌نشینی - یکی از معضلات بزرگ جوامع شهری - می‌شوند؛ یعنی از دست دادن کامل هویت گذشته بدون کسب هویت جدید. خانواده به عنوان اولین نهاد اجتماعی و رسانه‌ها به خصوص تاثیرگذارترین آنها یعنی تلویزیون، می‌توانند از تبعات این مساله اجتماعی بکاهند. در تلویزیون ایران بر خلاف کشورهای اروپایی، شخصیت‌های نالایق، بزهکار، کارگران خانگی و ساختمانی و ... با لهجه‌ها و لباس‌ها و نمادهای غیرتهرانی نمایش داده می‌شوند. این نوع عملکرد، افراد جامعه را دچار نوعی پارادوکس شخصیتی - اجتماعی می‌کند و به فاصله‌های اجتماعی موجود جامعه دامن می‌زند.