تحــول اقتصــادی؛ بایــدهـا و نبایــدهـا

عکس: آکو سالمی

حجت قندی

طرح تحول اقتصادی، طرحی به شدت ناپخته است و هنوز کسی نمی‌‌‌داند که جزئیات این طرح چیست. بر اساس آنچه می‌‌‌دانیم، مهمترین قسمت طرح، آن قسمتی است که قصد تحول در نظام یارانه‌‌‌ای ایران را دارد. بر این اساس بزرگ‌ترین اقلام یارانه‌‌‌ای در ایران که یارانه انرژی است دیگر پرداخت نخواهد شد و در عوض مردم درآمدی (شاید ماهیانه) از مابه التفاوت درآمد حاصل از فروش آزاد و یارانه‌‌‌ای اقلامی‌‌‌ از قبیل بنزین و گازوئیل به دست خواهند آورد. قیمت آزاد انرژی هم قیمت‌‌‌های جهانی آن خواهد بود.در اینکه دولت و مردم ایران باید چاره‌‌‌ای برای حل مشکل بزرگ یارانه‌‌‌های انرژی بیاندیشند شکی نیست. بزرگ‌ترین مشکل این یارانه‌‌‌ها هم این است که اقتصاد ایران قدرت پرداخت چنین یارانه‌‌‌هایی را در آینده نخواهد داشت. توجه به این نکته لازم است که رشد مصرف انرژی در ایران یکی از سریعترین رشدها در جهان است، در حالی‌که رشد تولید انرژی کندتر از این رشد مصرف است. این روند رشد مصرف، ایران را به مصری دیگر تبدیل خواهد کرد که با وجود آنکه تولید نفتش پایین است به بنزین یارانه می‌‌‌پردازد؛ بنابراین نفت کمی‌‌‌ برای صادر کردن می‌‌‌ماند. مصر مردم فقیری دارد که یکی از مهم‌ترین منابع خود را که همان نفت است به ارزانی در داخل می‌‌‌سوزانند. اگر یارانه بنزین در مصر وجود نداشت شاید مصر می‌‌‌توانست با صادرات بیشتر درآمد بیشتری از نفت به‌دست آورد و آن را در مکان مناسب آن خرج نماید. با یک میلیون اتومبیلی که هر سال به جاده‌‌‌ها اضافه می‌‌‌شود و با قیمت بسیار ارزان بنزین و دیگر انرژی‌ها، جای شکی نیست که ایران همین مسیر را طی خواهد کرد. لازم است که تغییری در این رویه ایجاد شود و هر چه این تغییر دیرتر صورت گیرد مشکلات آن بیشتر است.

علاوه بر مشکل یارانه‌ها، مشکل عمده دیگری که با آن مواجهیم آن است که مردم تقریبا با هر راه حلی که منجر به افزایش قیمت فرآورد‌‌‌‌‌ه‌های نفتی شود مخالفند. دلیل آن هم بی اعتمادی به دولت در نحوه مصرف درآمد‌‌‌‌‌های ملی است. وقتی درآمد نفت در مدت کوتاهی نزدیک به یک صد میلیارد دلار افزایش می‌‌‌یابد و بسیاری از مردم نمی‌‌‌فهمند که این درآمد اضافه به کجا رفته است و چرا وضعیت آنها بهتر نشده است باید هم به دولت بی اعتماد باشند. اضافه کنید داستان‌‌‌‌‌های مافیایی که دولت پیاز داغشان را اضافه کرده است که بیش از هر کسی به مجموعه خود دولت ضربه خواهد زد.

ترکیب این دو مشکل ما را می‌‌‌رساند به طرح تحول اقتصادی. طرحی که به این منظور طرح شده است که مشکل اول را با دور زدن مشکل دوم حل کند. ایده طرح بسیار ساده است؛ پول یارانه را به مردم بدهیم و قیمت اقلام یارانه‌‌‌ای را اضافه کنیم. مردم هم بنزین و برق و گازوئیل کمتری مصرف خواهند کرد و پول اضافه را صرف خرید اقلام دیگر می‌‌‌کنند. مردم شادتر خواهند بود؛ چرا که بسیاری از مردم حق انتخاب و قدرت خرید بیشتری خواهند داشت و دولت هم از این دور باطلی که سرمایه بیشتر و بیشتری را هر سال صرف خرید بنزین و گازوئیل و ساخت نیروگاه می‌‌‌کند بیرون خواهد رفت. مشکل آن است که این رودابه را چنین رستمی، ‌‌‌سالم زاییدن و سالم ماندن بعید است. اگر این طرح بد اجرا شود اقتصاد ایران برای سال‌‌‌‌‌های متمادی از این سوء تدبیر در رنج خواهد بود.

بزرگ‌ترین مشکل طرح این است که شکل فعلی طرح در زمان قیمت‌‌‌‌‌های بسیار بالا و نزدیک به رکورد ۱۴۷ دلاری آن و بر اساس این باور طراحی شده است که قیمت نفت در بازار‌‌‌‌‌های جهانی بالا خواهد ماند. واقعیت آن است که قیمت نفت در بیشتر تاریخ گذشته آن ماهیتی رندم و غیر قابل پیش‌بینی داشته است. (اگر مصاحبه احمدی نژاد را با حیدری در چند ماه قبل دیده باشید او پیش بینی کرد که قیمت نفت هرگز از ۱۰۰ دلار پایین‌تر نخواهد رفت.) وعده تا ماهی ۷۰ هزار تومان هم که به مردم داده شده است. حال فرض کنید که قیمت نفت به شدت کاهش یابد. سوال این است که در این صورت پول وعده داده شده به مردم از کجا تامین خواهد شد؟ یادآوری این نکته مهم است که حتی اگر برای چند سال اول چنین پولی در دسترس باشد از آنجا که لغو طرحی این چنینی که ذی‌نفعان خود را در جامعه ایجاد می‌‌‌کند بسیار سخت است این طرح در سال‌‌‌‌‌های آینده اقتصاد کشور را با مشکل مواجه خواهد کرد و به اعتبار دولت و مجلس هم ضربه‌‌‌ای جدی وارد خواهد شد. به همین دلیل لازم است که مردم متوجه باشند که این طرح الی الابد به آنها ماهی ۷۰‌هزار تومان پرداخت نخواهد کرد.

دومین ایراد اساسی طرح این است که این طرح شوک عظیمی‌‌ ‌هم به طرف عرضه اقتصاد و هم به طرف تقاضا وارد می‌‌‌کند. شوک وارد شده به طرف تقاضا مخصوصا متوجه مواد غذایی و مسکن و نیاز‌‌‌‌‌های اساسی (کالا‌‌‌‌‌های نرمال اقتصادی یا پر کشش نسبت به درآمد)خواهد شد که به محض افزایش درآمد بسیاری از مردم به خرید بیشتر آنها متمایل می‌‌‌شوند. مثلا اجاره خانه در شهر‌‌‌‌‌های بزرگ به سرعت افزایش خواهد یافت. به طور کلی به نظرم می‌‌‌رسد که قیمت کالا‌‌‌‌‌های تجارت ناپذیر مانند اجاره و خدمات افزایش خواهد یافت. افزایش قیمت این کالاها می‌تواند باعث آن شود که منفعت خالص بعضی از مردم از اجرای این طرح حتی منفی شود. این مشکل از این رو می‌‌‌تواند حاد باشد که عرضه مخصوصا کوتاه مدت بسیاری از کالاها در ایران نسبت به قیمت کم کشش است. قدرت خرید کالا‌‌‌‌‌های وارداتی از طرف دیگر افزایش خواهد یافت که همین امر اگر همزمان با کاهش قیمت نفت شود می‌‌‌تواند به قیمت ارز شوک وارد کند.

شوک وارد شده به طرف عرضه هم شوک بزرگی است. بسیاری از صنایع ایران صنایع انرژی‌بر هستند. اصولا اقتصاد ما اقتصاد انرژی بری است. برای چنین اقتصادی شوک قیمتی شوک خطرناکی است. یادآوری این نکته مهم است که دو رکود اقتصادی نسبتا بزرگ سال‌‌‌‌‌های ۱۹۷۳-۱۹۷۴ و ۱۹۸۰-۱۹۸۳ در امریکا هم زمان با شوک بر قیمت‌‌‌های انرژی ایجاد شدند. شوک قیمت انرژی بسیاری از صنایع انرژی بر را عملا فلج خواهد کرد. این حرف که دولت به این صنایع کمک خواهد کرد و به عبارتی دست به مدیریت خرد خواهد زد تا از این شوک جلوگیری کند را جدی نگیرید. یک بار چنین تجربه‌‌‌ای در دوره موسوی انجام شده و نتیجه همان بوده است که می‌‌‌دانیم. راه حل اشتباه نکنید، منظور من به هیچ وجه آن نیست که این طرح به طور کلی کنار گذاشته شود. اما طرح به صورت کنونی آن طرحی خطرناک برای اقتصاد و بسیار دشوار از نظر اجرا کردن است. دکتر نیلی در سایت رستاک پیشنهادی بهتر از طرح فعلی تحول دارد که گر چه از نظر اجرایی به همان اندازه توزیع مستقیم یارانه دشوار است، اما مزایای آشکاری بر طرح تحول کنونی دارد.