موزه؛ روایتی دیرینه

سعیده وحیدنیا
موزه کلمه‌ای است یونانی که از «موزه‌یون» به معنای مجلس فرشتگان الهام گرفته است. به طور کلی موزه به مجموعه‌ای از آثار و اشیایی اطلاق می‌شود که در محل یا عمارتی نگهداری و در معرض نمایش گذاشته شوند.

نقش حیاتی موزه‌ها در جوامع بشری نقشی بدیع، ماندگار و مرجع ناب‌ترین پدیده‌های فرهنگی است. موزه‌ها از معدود مراکز حافظ یادگاران نسل گذشته و در حقیقت فرزندان هنر و تاریخ هستند. هریک از این اشیا با زبان بی‌زبانی به هزار زبان سخن می‌گویند؛ زیرا اسناد معتبری از هنر، فرهنگ و تاریخ را ارائه می‌دهند. موزه‌ها نیز چون دیگر مراکز تفریحی، در تابستان و روزهای تعطیل رونق بیشتری دارند.
تاریخ تشکیل اولین موزه در ایران را باید در گنجینه‌هایی که باستان‌شناسان به دست آورده‌اند، جست‌وجو کرد. ایرانیان برای رهایی از آسیب بیگانگان گاهی گنجینه‌های گران‌بهایی مانند کلوزر، کلماکره و مجموعه سفال آبگینه گرگان را درون چاه‌ها و حفره‌ها پنهان می‌کردند.
بیشترین جلوه تاریخ موزه‌داری ایران را در ایجاد موزه ایران باستان باید جست‌وجو کرد. این موزه با ۲۷۴۴متر زیربنا به دلیل قدمت اشیا، در زمره یکی از موزه‌های ما در دنیا محسوب می‌شود که در سال ۱۳۱۶ خورشیدی افتتاح شد. طراحی ساختمان این موزه به عهده «آندره گدار» فرانسوی بود و شکل ظاهری ساختمان الهام گرفته از طاق کسری انوشیروان ساسانی است.
موزه را نباید مکانی دانست که در آنجا صرفا آثار تاریخی و باستانی به نمایش درمی‌آید، بلکه تمامی نمایشگاه‌های هنری، علمی، جانوری، پزشکی، نگارخانه‌ها، کتابخانه‌ها و آرشیوها و بیشتر بناهای تاریخی به نوعی موزه هستند. هر شی و اثر به نمایش گذاشته شده در موزه یا نمایشگاه وصف حالی دارد و با بیننده‌اش ارتباط برقرار می‌کند.
با تعمق و تفکر بیشتر می‌توان دیدگاه‌های مختلفی را کندوکاو کرد. یکی از مهم‌ترین وظایف یک موزه برقرار کردن ارتباط فرهنگی بازدیدکننده با اشیای به نمایش درآمده است. آمارها نشان می‌دهد که در قرن نوزدهم فقط عده ‌خاصی از موزه‌ها بازدید می‌کردند.
موزه‌ها را به‌شکل‌های گوناگون طبقه‌بندی کرده‌اند که می‌توان به حوزه‌های تاریخ و باستان‌شناسی، موزه‌‌های فضای باز، موزه‌های مردم‌شناسی، کاخ موزه‌ها، موزه‌های علوم و تاریخ طبیعی، موزه‌های منطقه‌ای (محلی)، موزه‌های سیار (گردشی)، پارک موزه‌ها، موزه‌‌های سلاح (نظامی) و موزه‌های اندیشمندان (خانه هنرمندان) اشاره کرد. «شب‌موزه‌ها» نیز رویدادی است که در سال ۲۰۰۵ به ابتکار وزارت فرهنگ فرانسه راه‌اندازی شد تا با گشودن در موزه‌ها به‌طور رایگان برروی علاقه‌مندان تا پاسی از شب، هم از طرفی افراد جدیدی به‌بازدید از موزه‌ها تشویق شوند و هم از سویی دیگر بازدیدکنندگان همیشگی موزه‌ها نیز بتوانند از زاویه‌ای جدید به دیدار نمایشگاه دلخواه خود بروند.
گفتنی است که درسال ۱۹۹۹ وزارت فرهنگ فرانسه مبتکر رویداد دیگری به‌نام «بهار موزه‌ها» بوده؛ رویدادی که درسطح اروپا راه‌اندازی شد و به‌دنبال آن چهل و هفت کشور اروپایی با پیوستن به کنوانسیون فرهنگی شورای اروپا، قبول کردند که همه ساله درفصل بهار یک‌روز یکشنبه تعیین شود که در آن تمامی موزه‌‌های کشورهای عضو به‌طور رایگان پذیرای علاقه‌مندان باشند. از سال ۲۰۰۵ به پیشنهاد وزارت فرهنگ فرانسه، «بهار موزه‌ها» به «شب موزه‌ها» تبدیل شد تا بازدیدکنندگان جوان‌تری به جمع بازدیدکنندگان بپیوندند و در دوره اول، ۷۵۰ موزه فرانسوی و ۵۰۰ موزه از بیست و نه کشور اروپایی در این رویداد حضور یافتند و با وجود استقبال بسیار خوب از «شب موزه‌ها» سال به سال به تعداد شرکت‌کنندگان افزوده شد؛ به طوری که امسال ۲۲۰۰ موزه از چهل و سه کشور اروپایی در این رویداد شرکت کردند و بالغ بر یک‌میلیون و پانصدهزار نفر در سراسر اروپا از موزه‌های مورد علاقه خود بازدید به عمل آوردند.
طاهره طیب‌طاهری، جوان ۲۰ ساله در پاسخ به این سوال که دلیل رفتنش به موزه چیست، گفت: بسیار به تاریخ علاقه دارم و دوست دارم از فرهنگ و تمدن گذشتگان و نیاکانم باخبر شوم و در زندگی آنان کندو‌کاو کنم.
وی در ادامه رفتن به موزه را آگاهانه عنوان می‌کند و می‌گوید: چون کتاب‌های تاریخی زیاد مطالعه می‌کنم، بیشتر سعی می‌کنم از موزه‌های تاریخ باستان و شهرهای تاریخی و فضاهای باز تاریخی مثل تخت جمشید یا تپه هگمتانه همدان دیدن کنم. طیب‌طاهری آخرین موزه‌ای را که بازدید کرده است، موزه کاخ نیاوران عنوان کرد.او شمار بازدیدکنندگان را بسیار خوب و زیاد ارزیابی کرد و آن را نشان‌دهنده علاقه ایرانیان به این گونه بناها و دانستن هرچه بیشتر دانست.
رفتن به موزه تنها یک تفریح نیست، بلکه خود تابع آداب و اخلاقیات ویژه‌ای است. افرادی که به موزه‌ها می‌روند اصولا دو دسته هستند. دسته اول شامل افرادی که دیدن موزه همچون دیدن یک پارک یا یک فیلم برایشان در درجه اهمیت قرار دارد، دسته دوم هم افراد اندیشمند و اهل تحقیق و تفحص هستند که دیدن موزه‌ها برایشان یک کار علمی محسوب می‌شود و آگاهانه به سوی موزه‌ها قدم برمی‌دارند. باید خاطرنشان کرد که رفتن به موزه‌ها تابع مقرراتی است که مهمترین آنها دست نزدن به اشیای داخل موزه است
که باید کاملا رعایت شود؛ البته با فرهنگ‌سازی درست این کار پیشرفت چشمگیری داشته است.
در زیر چندین مورد از موزه‌های موجود در تهران و قیمت بلیت آن برای خوانندگان آورده شده است.