بیگانگان چارچوب شکن

[ زهرا باقری شاد ]
نگاهی به روابط خارج از چارچوب خانوادگی مردان و زنان در ایران
زنگ های خطر در حوزه طلاق چند سالی می شود که به صدا در آمده اند و کارشناسان و صاحب نظران بسیاری در این باره اظهار نگرانی می کنند.

آمار و ارقام نیز باعث تشدید این نگرانی ها می شوند. مستندات آماری نشان می دهند در ایران از هر ۱۰۰ ازدواج ۲۵ مورد آن منجر به طلاق می شود و این در حالی است که بیش از ۳۰ درصد از طلاق ها در سال اول و بیش از ۵۰ درصد در پنج سال اول ازدواج رخ می دهد.
هشدارهای مکرر تحلیلگران اجتماعی به مسولان کشوری در باره افزایش طلاق زمانی بیشتر می شود که صحبت از طلاق های عاطفی به میان می آید. صحبت از پدیده ای که در پس پشت روابط به ظاهر پایدار خانوادگی اتفاق می افتد و پیش می رود و حکایت از جدایی های روحی و روانی زن و شوهرهایی دارد که بنا بر ملاحظاتی هنوز به صورت رسمی از یکدیگر جدا نشده اند و طلاق عاطفی خود را در هیچ دفترخانه ای به ثبت نرسانده اند.
ارائه آمار و ارقام رسمی درباره طلاق های ثبت شده و معرفی تهران، کردستان، کرمانشاه، مرکزی و بوشهر به عنوان پرطلاق ترین استان های کشور پایان تراژدی افزایش طلاق در ایران نیست. حتی صفر بودن میزان طلاق در نقاط روستایی یزد و قم هم دیدگاه تحلیلگران را درباره رواج طلاق های عاطفی و پنهان تغییر نمی دهد و آنها همچنان از چندگانگی های رفتاری زن و شوهرها در حریم خانواده به عنوان یک تهدید نام می برند. چندگانگی هایی که به روی آوردن مرد و زن به افرادی غیر از همسر منجر می شود و آن دو را وا می دارد تا برای ارضای نیازهای روحی خود به شخصی غیر از همسر خود رجوع کنند.
هرچند که کارشناسان به دشواری، افزایش یا کاهش این نوع رفتار را تایید می کنند اما واقعیت این است که در دهه اخیر فاصله بیشتری میان اعضای خانواده ها به وجود آمده است. به ویژه زن و شوهرها در مواردی برای تامین خواسته های خود به برقراری روابط خارج از چارچوب خانواده روی می آورند و به همسر خود خیانت می کنند.
در جوامع غربی نیز زنان و مردان برای خیانت به همسر خود دلایل متعدد و متفاوتی دارند و در ۶۶ درصد ازدواج ها در آن جوامع پدیده خیانت مشاهده شده است. رد پای این پدیده حتی در تاریخ تکامل زندگی اجتماعی نیز به چشم می خورد اما بر اساس شواهد تاریخی وجود چند همسری به صورت رسمی و غیر رسمی و خیانت به همسر در نیازهای اقتصادی و میل به ازدیاد فرزند ریشه داشته درحالی که برخی از زنان و مردانی که در ایران روابطی خارج از چارچوب خانوادگی دارند از انگیزه های غیر اقتصادی برخوردارند. این انگیزه ها را دکتر فربد فدایی، روانپزشک و عضو هیات علمی دانشگاه با تغییر نقش های اجتماعی مرتبط می داند و معتقد است که اینگونه رفتارها در بستری از تمایلات مدرنیستی و در جامعه ای شکل می گیرند که هنوز سنتی است در حالی که زن و شوهر ها در این جامعه سنتی تحت تاثیر الگوهای مدرنیسم قرار گرفته و می خواهند مثل دو فرد مدرن و دارای حقوق برابر با یکدیگر برخورد کنند. این روانپزشک با تاکید بر افزایش امکانات اقتصادی، بالا رفتن سطح تحصیلات زنان و استقلال مادی آنها و نیز افزایش امکانات رسانه ای و ارتباطی به عنوان عواملی که در جامعه امروزی زن و شوهرها را از یکدیگر دور می کنند به دنیای اقتصاد می گوید: ‹‹بسیاری از مسائل که سابق بر این فقط در کتاب ها خوانده می شد، مثل ارتباط یک مرد با یک زن خارج از چارچوب خانواده، در حال حاضر برای افراد جامعه عادی شده و البته در این میان نمی توان نقش فیلم ها و سریال های تلویزیونی را نیز نادیده گرفت. به گفته دیگر زشتی و قبح یک سری از مسائل برای مردم از بین رفته است و جریان های فرهنگ ساز از طریق رسانه ها معیارهای اخلاقی را به هم ریخته اند.››
در مقابل فدایی که معتقد است این رفتارها در بیشتر موارد برگشت پذیر هستند و زن و شوهر ها حتی پس از خیانت به همسر خود دوباره به آغوش خانواده باز می گردند دکتر حسین عبداللهی ثانی، روانپزشک بسیاری از افراد را که خارج از چارچوب خانوده اقدام به برقراری ارتباط می کنند دارای علائم بیماری افسردگی و اضطراب و بیقراری می داند و میان مردان و زنان در بروز این رفتارها تفاوت قائل می شود. به گفته او بیشتر زنان متاهلی که دوستی هایی خارج از چارچوب خانواده ایجاد می کنند به دلیل نیازهای عاطفی سرکوب شده به سوی افرادی غیر از همسر خود تمایل دارند در حالی که ریشه این رفتار در مردان با نیازهای جنسی آنها مرتبط است. او در این باره می گوید: ‹‹ بسیاری از روابطی که زنان به این شکل برقرار می کنند جنبه عاطفی دارد. حتی بسیاری از این روابط با تلفن و چت های اینترنتی شروع می شود و بیانگر این واقعیت است که همسران این زنان از مهارت های عاطفی کافی برای توجه به همسر خود برخودار نیستند. درحالی که مردان بیشتر به دلیل تنوع طلبی جنسی وارد اینگونه روابط می شوند و کمتر به فکر برقراری رابطه عاطفی هستند. با این همه آنچه مسلم است این است که نیاز اقتصادی دلیل اصلی بروز این رفتارهای چندگانه نیست و این رفتارها بیشتر از یک عقده حل نشده روانی سرچشمه می گیرد که به اعتقاد من همه افراد جامعه ما کم و بیش مستعد آن هستند.››
به اعتقاد این روانپزشک هنگامی که در هر مقطعی از رشد روانی مسائل و پرسش هایی برای افراد حل نشود این مساله به عقده تبدیل شده و افراد در هر شرایط سنی ممکن است به حل آن اقدام کنند. از این رو عبدالهی رابطه خارج از چارچوب همسران را یک رفتار نرمال ندانسته و از آن به عنوان یک عقده نام می برد.
این رفتار غیر عادی برای مردان در طول تاریخ با نوعی مشروعیت همراه بوده به گونه ای که آنها چه به صورت رسمی و چه پنهانی علاوه بر همسر خود دارای همسران رسمی یا غیر رسمی دیگری نیز بوده اند اما آنچه که باعث تعجب شده حضور زنان در این عرصه است. هرچند که در برخی از جوامع فئودالی و حتی جوامع ابتدایی چند همسری در میان زنان نیز رایج بوده اما به گفته عبداللهی آنچه که امروزه زنان را به برقراری روابط خارج از چارچوب خانواده وا می دارد از سویی با لجاجت آنها در بازپس گیری حق حقوقی و قانونی شان مرتبط است. او در این باره می گوید: ‹‹ برخی از زنان که بر اثر برقراری این روابط دچار تناقض ،اضطراب و افسردگی شده و به ما مراجعه می کنند در صحبت های خود این رفتار را نوعی واکنش حق طلبانه می دانند و بر این باورند که وقتی همسران انها می توانند به صورت قانونی چندهمسری را اختیار کنند چرا انها نتوانند روابط آزاد داشته باشند! در این میان می توان از دشواری قوانین طلاق برای زنان به عنوان یک عامل تشدید کننده نام برد. شاید اگر شرایط طلاق و پایان دادن به زندگی های مشترکی که قابل تحمل نیستند آسان شود و اجباری برای ادامه این زندگی های مشترک وجود نداشته باشد روابط خارج از چارچوب خانواده نیز کمترشوند.››
اما در دست تصویب بودن لایحه حمایت از خانواده و بند ۲۳ آن به عنوان جنجالی ترین قسمت این لایحه امیدهای اندک کارشناسان را در راستای استحکام بخشیدن به بنیان خانواده از بین می برد. در حالی که تا پیش از این قوانین جمهوری اسلامی ازدواج مجدد مردان را به اجازه همسر اول منوط می دانستند این لایحه تا چندی دیگر کسب اجازه از همسر اول را برای ازدواج مجدد از میان بر می دارد و براساس آن مردان می توانند تنها با کسب اجازه از دادگاه به ازدواج مجدد اقدام کنند. به این ترتیب خلاء های قانونی نه تنها کمتر نمی شوند بلکه با عبور از خواسته های روانی، عاطفی و اجتماعی زنان به عنوان یک عامل تهدیدآمیز، مجالی دیگر برای بروز رفتارهای ناهنجار فراهم می کنند و شرایطی را به وجود می آورند که در آن مردان و زنان بسیار سازگار ایرانی که حتی حاضر به سازش به شرط تامین حداقل ها هستند استقامت سابق خود را از دست می دهند و مستحکمرین روابط خانوادگی تحت تاثیر روابطی خارج از چارچوب از هم می پاشند. به نظر می رسد امتداد زنگ خطری که سال هاست برای طلاق به صدا در آمده به صدای هشدار دهنده آژیرهای برسد که گویای بی میلی عاطفی، روانی و فکری زن و شوهران نسبت به یکدیگر است و از لذت هایی می گوید که این افراد خارج از چارچوب خانواده و در برقراری رابطه با فردی غیر از همسر خود کسب می کنند در حالی که دیگر حتی به اندازه یک مکالمه تلفنی کوتاه نیز به یکدیگر زمانی برای گفتگو و تبادل احساسات نمی دهند.