هنری که دوباره باید شناخت

«پاپیه ماشه» که اساسا واژه‌ای فرانسوی است و در فرهنگ‌های لغت به معنی کاغذ فشرده شده آمده، معمولا به اشیایی مقوایی که سطح آن‌ها به وسیله‌ مینیاتور تزئین و با لاک مخصوصی پوشش یافته است، اطلاق می‌شود.

سابقه این نوع هنر که در گذشته «نقاشی روغنی» یا «لاکی» نامیده می‌شد، چندان روشن نیست، لیکن از آثار موجود در موزه‌ها چنین استنباط می‌شود که تا بعد از دوره سلجوقیان، کلیه کتاب‌های خطی دارای جلد چرمی ساده یا ضربی و فاقد هر نوع تزئینات اسلیمی بوده است.

در دوره ایلخانی نیز که شهر هرات مرکز عمده تحقیقات و تالیفات بوده، جلد کتب بسیار معتبر از نوع سوخت و جلد کتب عادی معمولا چرمی ساده یا ضربی بوده و برای تزئین کتب علاوه بر نقوش اسلیمی، از خطوط ختایی نیز استفاده می‌شده و ظاهرا تا آن زمان پاپیه ماشه در ایران رواجی نداشته، ولی اسناد معتبری در دست است که نشان می‌دهد این هنر از دوره صفویه به ایران راه یافته و به موازات سایر انواع صنایع‌دستی شکل گرفته و متکامل شده است. در این دوره قزوین و اصفهان مرکز عمده تولید محصولات پاپیه ماشه بوده و نقوش مجالس شکار، رزم و تذهیب با خطوط اسلیمی و ختایی فرآورده‌های تولیدی را زینت می‌داده است و در اواخر این دوره نقش گل سرخ و گل و برگ‌های سایه دار طبیعی در پاپیه ماشه اصفهان جای خاصی داشته و در دوره زندیه به اوج کمال رسیده است در دوره قاجاریه و پس از آن در عصر حاضر نیز ادامه یافته است.

قلمدان و پاپیه ماشه

زمان دقیق پیدایی قلمدان مشخص نیست، ولی ظاهرا از زمانی که قلم نقشی در خط و کتابت پیدا کرده، حرفه قلمدان‌سازی نیز در کنارش شکل گرفته و به موازات آن رشد کرده، ولی قدیمی ترین قلمدان‌های ایرانی که هم اینک در موزه‌های داخلی و خارجی یا مجموعه‌های خصوصی نگهداری می‌‌شود، متعلق به قرون اولیه اسلامی است و مطالعه دقیق سیر تحولی قلمدان‌سازی نشان‌دهنده آن است که این صنعت پیوسته دچار دگرگونی بوده و در دوره زندیه با تهیه و تولید قلمدان‌هایی به شیوه پاپیه‌ماشه به اوج شکوفایی خود رسیده است. تا قبل از دوره یاد شده قلمدان‌ها از فلز ساخته می‌‌شد و برای زیباتر کردن آن از مفتول‌های سیمین یا زرین استفاده به‌عمل می‌‌آمد.. و چون در آن زمان داشتن قلمدان از ضروریات روزمره اهل قلم به حساب می‌آمد و حتی در هر خانه روی میز هر کاسبکار و در جیب هر خوشنویس، منشی، کاتب و… حداقل یک قلمدان پیدا می‌شد مشکل وزن قلمدان‌های فلزی هنرمندان را به صرافت بهره‌گیری از مواد اولیه‌ای کم وزن تر انداخت و به این ترتیب ساخت قلمدان به صورت یکی از فعالیت‌های جنبی پاپیه ماشه سازان درآمد. عجیب آنکه محصول جدید مورد استقبال بی سابقه مردم قرار گرفت، به گونه‌ای که ظرف مدتی کوتاه کارگاه‌های متعدد قلمدان سازی در ایران ایجاد شد و به روایت سیاحانی که در آن زمان از ایران دیدن کرده‌اند تنها در شهر تهران هزار نفر از طریق قلمدان‌سازی امرار معاش می‌کردند و تمام جلوه خان مسجد امام‌خمینی فعلی و سرتاسر بازار حلبی سازهای فعلی را کارگاه‌های قلمدان سازی تشکیل می داد.قیمت یک قلمدان معمولا بستگی به کیفیت نقوش آن داشت و تزئین و نقاشی یک قلمدان از یک روز تا شش ماه کار می برد.