تاریخچه بانکداری در ایران

تشکیل بانک به شکل جدید نخستین بار در سال ۱۲۸۵ هجری شمسی (۱۳۲۴ ه‍ - ق)، ده سال قبل از به وجود آمدن بانک شاهی از سوی حاج محمد حسن امین دارالضرب یکی از صرافان بزرگ تهران به مظفرالدین شاه قاجار پیشنهاد شد. در روز ۲۳ آبان ۱۲۸۵، میرزا ابوالقاسم ناصرالملک وزیر مالیه وقت مظفرالدین شاه در مجلس شورای ملی حاضر شد و از اوضاع نابسامان مالی کشور خبر داد و پیشنهاد داد که دولت برای رفع این مشکل مبلغی از کشورهای اروپایی وام دریافت کند که با مخالفت شدید نمایندگان مواجه شد. نمایندگان پس از شور و پیگیری در روز ۹ آذر ماه همان سال با تاسیس بانکی که بتواند برای کشور سود داشته و با سپرده‌های مردم به نفع کشور و مردم کار کند، موافقت کردند. خبر تشکیل بانک ملی با سرمایه ۱۵میلیون (۳۰ کرور) و قابلیت افزایش به ۵۰‌میلیون تومان با وجد و شعف عموم ملت روبه‌رو شد. اولین مدیر عامل بانک ملی دکتر کورت لنیدن بلات و معاون او فوگل به همراه ۷۰ کارشناس از کشور آلمان به ایران آمدند. بر حسب اساسنامه بانک، بانک ملی ایران به صورت یک شرکت سهامی دارای شخصیت حقوقی شناخته شد و تابع قوانین تجاری تلقی گردید. سرمایه اولیه بانک ۲۰‌میلیون ریال بود که فقط ۸‌میلیون آن پرداخت شد و در سال ۱۳۱۴ سرمایه بانک به ۳۰۰‌میلیون ریال و در سال ۱۳۳۱ به دومیلیارد ریال افزایش یافت که تمام آن پرداخت شده بود. با توجه به اینکه در آن تاریخ متخصصین بانکی در ایران وجود نداشت، به موجب قانونی اجازه استخدام اتباع سویسی یا آلمانی به منظور اداره بانک داده شد. تعداد کارکنان بانک در روز افتتاح اعم از ایرانی و آلمانی از ۲۷ نفر تجاوز نمی‏کرد. در ابتدای تاسیس بانک علاوه بر شعبه مرکزی دو شعبه در بازار تهران و بندربوشهر که مهم‌ترین بندر بازرگانی آن روز ایران بود، تاسیس گردید. نخستین نمایندگی بانک در خارج از کشور در سال ۱۳۲۷ در ‌هامبورگ تاسیس شد. در سال ۱۳۰۵ بنگاهی به نام موسسه رهنی دولتی ایران، از محل وجوه صندوق بازنشستگی کارکنان دولت، برای رفع حوایج مردم به‌وجود آمد که تا سال ۱۳۰۷ تحت نظر وزارت دارایی اداره می‌گردید. اما پس از تاسیس بانک ملی به این بانک واگذار و در سال ۱۳۱۸ این موسسه به نام بانک کارگشایی مرسوم و یکی از سازمان‌های تابعه بانک ملی محسوب شد. در سال ۱۳۱۸ به موجب قانونی به منظور تشویق و ترغیب مردم به پس‌انداز، صندوق پس‌انداز بانک ملی ایران تاسیس شد که پس از استقرار نظام بانکداری اسلامی به صورت قرض‌الحسنه پس‌انداز درآمد و یکی از واحدهای فعال بانک به شمار می‌رود. تا قبل از سال ۱۳۳۸ بانک ملی ایران وظایف بانک مرکزی مانند حق انحصاری انتشار اسکناس و تنظیم جریان پول کشور را به عهده داشت. در سال ۱۳۳۸ لایحه اساسنامه بانکی و پولی ایران به تصویب مجلس رسید و از هجدهم مرداد ۱۳۳۹ وظایف بانک مرکزی از بانک ملی منتزع و با سرمایه ۶/۳‌میلیارد ریال فعالیت خود را آغاز نمود.پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ‌تغییر سیستم بانکداری و حذف ربا و ایجاد بانک بر مبنای تعالیم و احکام اسلامی مورد توجه قرار گرفت که پس از تصویب لایحه قانونی عملیات بانکی بدون ربا در سال ۱۳۶۲ و ابلاغ آن به بانک‌ها، دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌های اجرایی تهیه و از اول فروردین ماه ۱۳۶۳ این قانون در بانک‌های ایران مورد اجرا گذاشته شد.