سفر به سرزمین بادگیر‌ها

میترا یزدچی
زمستان یا تابستان فرقی نمی‌کند، هر گردشگری که به ایران بیاید حتما یزد را در برنامه سفر خود خواهد داشت و سری به این استان تاریخی و کویری ایران خواهد زد.

یزد، به لحاظ موقعیت طبیعی، منطقه ای گرم و خشک است ولی مردم این مناطق نه تنها مغلوب این آب و هوا نشده‌اند بلکه با استفاده از هوش وذکاوتی که داشته‌اند راهکارهایی برای زندگی در این مناطق ابداع کرده‌اند که هنوز هم کاربرد دارند و در کشورهای دیگر هم الگو برداری شده‌اند.
میراث فرهنگی این استان نیز دست کمی از معماری آن ندارد همنشینی ادیان مختلف در طی سالیان سال در این استان زبانزد خاص و عام است و جنبه بین‌المللی دارد.
پیر چک چک
نیایشگاه پیر سبز که به آن «چک چکو» که یکی از مراکز مذهبی زرتشتیان است هر ساله ۲۸-۲۴ خرداد ماه مطابق با روز اشتاد تا انارام از ماه خرداد پذیرای زائرانی از سراسر جهان است تا مناسک مذهبی زرتشتی را در این مکان برپا دارند.
نیایشگاه پیر چک چک در فاصله شصت و پنج کیلومتری شمال غربی یزد و در دامنه کوه آهکی چک چک واقع شده است. در این مراسم پسران و دخترانی که به تازگی نامزد کرده‌اند و برای نخستین بار همراه با خانواده‌های خود در این مراسم شرکت می‌کنند جعبه‌ای از نقل و شیرینی که روی آن را با زرورق سبز رنگ پوشانده‌اند با خود می‌آورند تا با شیرین کامی آغاز پیوند زناشویی خود را اعلام کنند همچنین در یکی از روزهای نیایش پیر سبز خویشان و آشنایان نزد نامزدها رفته و برای شادکامی عروس و داماد، ساز می‌زنند و شادی می‌کنند. گاهی هم مراسم سدره پوشی (مراسم مذهبی زرتشتی برای نوجوانان) را هم در همین محل برگزار می‌کنند.
پیرهریشت
این آتشکده در پانزده کیلومتری شهرستان اردکان، در دامنه کوه‌های کم ارتفاع و بدون پوشش گیاهی واقع شده است. بنا به توصیف فرهنگ بهدینان، زرتشتیان بر این اعتقادند که «هریشت» محل غایب شدن یکی از کنیزهای بانوی «یزد گرد ساسانی» است. زرتشتیان هر سال، در روز هجدهم نوروز به این محل می‌آیند و به زیارت، جشن و پایکوبی می‌پردازند.
پیرنارسون
زیارتگاه «پیرنارسون» یا «نارسونه» در جاده قدیم یزد- مشهد، در میان ارتفاعات شهرستان‌های یزد و خرانق قرار دارد. این محل مورد احترام پیروان مذهب زرتشتی است و هر سال، شماری از زرتشتیان به این محل می‌آیند و به اعمال مذهبی خود می‌پردازند.
پیرنارکی
پیرنارکی، یکی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های زر تشتیان ایران است که در پانزده کیلومتری شهرستان مهریز و در دامنه کوهی به همین نام قرار دارد. بنا به روایت زرتشتیان پیر نارکی، محل غایب شدن شاهزاده «نازبانو» خواهر «شهربانو»- همسر امام حسین (ع) - و دختر «یزد گرد سوم» است. او در یکی از جنگ‌ها، به این منطقه دور افتاده پناه آورد و در همین مکان به حق تعالی پیوست. در این زیارتگاه، چشمه آب و چند درخت کوهستانی دیده می‌شود و اطراف آن، خیله‌های زرتشتیان قرار دارد. همه ساله زرتشتیان سراسر ایران، دوازدهم تا شانزدهم مرداد ماه را وقف زیارت این پیر می‌کنند.
در تحقیقات باستان شناسی اخیر، جاده قدیمی دسترسی به این زیارتگاه از مسیر شهرستان تفت کشف شده است. طول این جاده ده کیلومتر و عرض آن چهار متر است. دیواره این جاده در بعضی از قسمت‌ها، تا ارتفاع یک متر، تماما سنگ چین شده است. احتمالا قدمت این جاده همزمان با پیدایش زیارتگاه پیرنارکی (بیش از هزار سال) است.
آتشکده زرتشتیان
بنای آتشکده زرتشتیان- مشهور به آتش ورهرام یزد- در آبان ماه سال ۱۳۱۳هجری شمسی با سرمایه اهدایی انجمن پارسیان هند در زمینی اهدایی با نظارت «ارباب جمشید امانت» ساخته شد.
ساختمان اصلی آتشکده دو متر بالاتر از سطح زمین و در وسط حیاط بزرگ مملو از درختان سرو و کاج، ساخته شده است. در محور ورودی بنا در ضلع جنوبی، حوض گرد بزرگی قرار دارد که نگاره فروهر و سرستون‌های سنگی عمارت در آن منعکس می‌شود.. اتاق نگهداری آتش مقدس، در وسط ساختمان (دور از تابش خورشید) قرار دارد و اطراف آن اتاق‌هایی برای نماز و نیایش طراحی شده است. معماری این آتشکده تا حدودی از معماری آتشکده‌های پارسیان هند تاثیر گرفته است.
بنا به روایتی، آتش موجود در این آتشکده که زرتشتیان آن را «آتش ورهرام» می‌نامند، حدود ۱۵۱۵ سال پیش از آتشکده «ناهید پارس» (پس از نقل مکان به چندین جای دیگری در استان یزد) به این مکان آورده شد و تاکنون این آتش خاموش نشده است. زرتشتیان یزد مراسم مذهبی، اعیاد، جلسات گردهمایی و سخنرانی خود را در این مکان برگزار می‌کنند.
پارس بانو- بونو پرس
این زیارتگاه در دامنه کوه‌های «میل نیزار» و «لای چقک» روستای «از رجوع» بخش عقدای شهرستان اردکان قرار دارد. این زیارتگاه همه ساله از اول تا پنجم تیر ماه، محل تجمع و زیارت زرتشتیان است.
دخمه زرتشتیان
در پانزده کیلومتری جنوب شرقی یزد، بربلندای کوهی رسوبی و کم ارتفاع به نام کوه دخمه، دو عمارت سنگی مدور برج مانند با فضای میان تهی قرار دارد که به دخمه یا دادگاه زرتشتیان مشهور است. در دامنه ضلع شمالی این کوه، تعدادی عمارت خشت و گلی، آجری، سنگی و یا ‌ترکیبی از هر سه، مجهز به امکانات رفاهی زمان خود- معروف به خیله- دیده می‌شود. قدیمی‌ترین آثار این محوطه، خیله‌ها و دخمه‌های ضلع غربی است که به دوران صفویه تعلق دارند.
دخمه محلی است که زرتشتیان از دیر باز تا حدود چهل سال پیش، اموات خود را طبق اصول، فرهنگ و آداب و سنن مذهبی خود و طی انجام مراسم ویژه در آن می‌نهادند تا طعمه کرکس‌های کوه‌های اطراف شوند. وسط فضای میان تهی دخمه چاهی وجود دارد که به «استودان» معروف است و استخوان‌های به جای مانده از اجساد را داخل آن می‌ریختند. پس از مدتی و طی مراسمی خاص، محوطه داخل دخمه جارو و ضد عفونی می‌شد و بار دیگر دخمه مذکور مورد استفاده قرار می‌گرفت. در حقیقت محوطه داخلی دخمه‌ها مانند گورستانی بود که چندین بار از آن استفاده می‌شد.