هنر بومی
نگاهی به صنایع دستی آذربایجانشرقی
به طور کلی در مناطق مختلف استان آذربایجانشرقی قالی بافی، قالیچه، مسند، ورنی، خورجین، مفرش بافی جاجیم، گلیم، شال، گلیمچه، ظروف سفالی، سرامیک، انواع سبد حصیری و ترکهای، پارچههای پشمی، ابریشمی، سوزن دوزی، نقره سازی، قلاب بافی، حوله، پتوبافی، مفرش بافی، مسند،
کفش دوزی، ممقان دوزی و بافتههای داری تهیه و تولید میشوند. هریک از شهرستانهای استان آذربایجانشرقی به صنعت دستی خاصی شهره هستند. قالی تبریز از معروفترین قالیهای ایران است که به طورعمده در مرکز استان و روستاهای اطراف تهیه میشود. قالی هریس شهرت جهانی داشته و بافت قالیهای نفیس و ظریف ابریشمی از روزگاران قدیم در این شهرستان معمول بوده است. شهرستان سراب از گذشتههای دور جزو مراکز مهم فرش بافی آذربایجانشرقی بوده است و قالی بافی درآن از قدمت طولانی برخوردار است. نقره سازی نیز از ظریفترین صنایع دستی استان آذربایجانشرقی است که بیشتر در شهرستان تبریز انجام میشود. شهرت شبستر نیز در زمینه سفالگری است و سفالهای منطقه کوزه کنان شبستر بسیار معروف است. ابریشم بافی در شهرستان اسکو رواج دارد و نوعی پارچه زیبا و منحصر به فرد دراین منطقه تهیه میشود که تولید آن در هیچ ناحیه دیگر ایران معمول نیست. گلیم بافی نیز صنعت بومیو اصیلی است که در بیشتر روستاهای استان رواج دارد. قالی قره داغ به علت بافته شدن توسط عشایر منطقه قره داغ مورد توجه قرار گرفته است. در آذربایجانشرقی، ایلات و عشایر مغان، ارسباران و خلخال با جمعیت
متحرک و با حفظ خصوصیات قومیو سنتی و چادرنشینی در اوقات بیکاری به تولید انواع محصولات و صنایع دستی اشتغال دارند. ورنی بافی مهمترین صنایع عشایری استان آذربایجانشرقی است. ورنی نوعی گلیم ریزبافت فرش نما است که دارای بافت و طرح خاصی است و جز در استان آذربایجانشرقی در کمتر منطقهای از ایران بافته میشود. نقشهایی که به وسیله بافندگان بر روی ورنی تصویر میشوند ذهنی بوده و بنا به ذوق و سلیقه بافندگان طراحی و بافته میشوند.
معمولی ترین نقش ها عبارتند از: طاووس، آهو، روباه و قطار شتر که مربوط به حاشیه فرشها است. مواد اولیهای که جهت تولید ورنی به کار میروند عبارتند از: پود که از پشم و تار و پود نازک که غالبا از نخ پنبه ای تهیه میشوند. در گذشته با توجه به نوع معیشت عشایر مستقر در دشت مغان، گرما دوز و ارسباران، پس از چیدن پشم از دامهای موجود منطقه در فصول مناسب، آنها را با دوکهای نخ ریسی سنتی ریسیده و پس از آن شست و شو میدادند. این نخهای ریسیده شده را با روشی بسیار ابتدایی، با رنگهای شیمیایی پست و در خود منطقه رنگ رزی میکردند. این روش رنگ رزی از جنبه کیفی بزرگ ترین لطمه را به بازار و بازاریابی این کالاهای هنری سنتی وارد میکرد، اما در بیست سال اخیر تحولی در ارتقای کیفی تولید ورنی بین عشایر منطقه به وجود آمده است.
تولید ورنی بیشتر در نقاط قشلاقی انجام میپذیرد و نقوشی که بر روی این گلیم فرش نما نقش میبندد نشان گر محیط زیست و انعکاس آن در اذهان زنان و دختران عشایر و نمودار ذهن توانا و استعدادهای بالقوه فکری آنان است. بیشتر نقوش این ورنیها از اشکال حیوانات و وحوش منطقه تاثیر پذیرفته و در این میان از نقش حیواناتی چون گوزن، آهو، گرگ، سگ گله، بوقلمون، مرغ، خروس، گربه، مار، عقاب، گوسفند، ببر، شتر، شیر، روباه، شغال، طاووس و پرندگان محلی استفاده بیشتری میشود.
این تولیدات صرفا خانگی بوده و غالبا در همان اتاقی که خانوار عشایری در آن سکونت دارند صورت میپذیرد و ابزار آن نیز از قبیل دار و دفتین همه در محل تهیه میشوند.
بر اساس بررسیهای انجام شده تولید ورنی ظرف یک صد سال اخیر در دشت مغان مرسوم شده و به روایت افراد مطلع، محل اصلی تولید آن منطقه قره باغ آذربایجان شوروی بوده که براثر روابط و علقههای فرهنگی عشیرهای و ترددهایی که در کناره رودخانه ارس انجام پذیرفته به تدریج در منطقه ارسباران و سپس در بین ایلات و عشایر دشت مغان رایج شده است.
در حال حاضر تولید ورنی در سطح جهانی منحصر به ایران و آن هم تنها در مناطق ذکر شده است. ویژگیهای خاص تولید آن عمل اقتباس یا مشابه سازی را مانند بسیاری از زیراندازهای دیگر از قبیل قالی و گلیم را در سایر نقاط ایران و جهان دشوار و حتی غیرممکن ساخته است. ورنیهای تولیدی آذربایجانشرقی معمولا در زمینه رنگهای لاکی، سرمه ای، کرم، سفید، پیازی و آبی روشن با نقش حیوانات در وسط و حاشیه ای حداکثر به عرض بیست سانتی متر در طرفین تولید میشوند. اندازه رایج ورنیهای تولیدی عبارتند از: ورنی قالی به ابعاد ۳۰۰ - ۲۰۰ سانتی متر، ورنی کناره بزرگ به ابعاد ۳۲۰ - ۱۵۰ سانتی متر، ورنی کناره به ابعاد ۳۱۰ - ۱۲۵ سانتی متر، ورنی زرع و نیم (جفت) به ابعاد ۱۶۰ - ۱۱۵ سانتی متر، ورنی قالیچه به ابعاد ۲۵۰ - ۱۲۰ سانتی متر و ورنی پشتی به ابعاد ۱۰۰ - ۷۰ سانتی متر و ۹۰ - ۶۰ سانتی متر.
ارسال نظر