مرگ‌های خاموش در روزهای سرد

طرح: فیوزه مظفری
بررسی پرونده قربانیان گازگرفتگی در زمستان ۱۳۸۶
[ نرگس رضایی ]
با گذشت نزدیک به پنج ماه از گازگرفتگی‌های پی در پی زمستان ۸۶ که منجر به مرگ هزار و ۲۴ نفر در کشور شد علل و ابعاد این حادثه و افزایش معنادار آمار گازگرفتگی در این سال همچنان در ابهام است. مسوولان اجرایی شرکت گاز در نشست‌های متعدد خبری بی احتیاطی شهروندان در استفاده از وسایل گرمایش و استفاده از سیستم غیر استاندارد ساختمان‌سازی در کشور را علت عمده این حوادث اعلام کردند، اما آخرین بررسی‌ها در دستگاه قضایی کشور گویای آن است که بازماندگان قربانیان مدعی‌اند گازگرفتگی‌ها در روزهای سرد سال گذشته زوایای پنهان دیگری دارد.

‌آمار و مستندات سازمان پزشکی قانونی نشان می‌دهد در سال ۱۳۸۶ در کل کشور یک هزار و ۲۴ نفر بر اثر گاز گرفتگی جان خود را از دست دادند که این میزان در مقایسه با آمار سال ۱۳۸۵، ۲/۵‌درصد افزایش داشته است. در بررسی‌های اجمالی کارشناسان افزایش آمار قربانیان گازگرفتگی را ناشی از کاهش شدید و کم سابقه دما در کشور و استفاده فزاینده و خطر آفرین از وسایل و تجهیزات گرمایشی دانستند، اما گزارش‌های کارشناسی سازمان آتش نشانی واقعیت‌هایی مغایر با این تحلیل‌ها را در برابر افکار عمومی قرار داد. زمانی که کارشناسان این سازمان در بازرسی برخی از محل‌های حادثه دریافتند قربانیان گاز گرفتگی در شرایطی جان خود را از دست داده‌اند که وسایل گرمایشی آنها دارای نقص فنی نبوده است. این گزارش‌ها گمانه‌زنی‌های تازه‌ای را در مورد افزایش آمار قربانیان گازگرفتگی در سال ۱۳۸۶ به دنبال داشته است.
کارشناسان معتقدند در شرایطی که تجهیزات گرمایشی قربانیان نقص فنی نداشته و به درستی کار می‌کرده است، افزایش ناخالصی در گاز خانگی مهم‌ترین عاملی است که می‌توان از آن به عنوان عامل موثر در افزایش آمار حوادث گازگرفتگی سال گذشته نام برد. در چنین شرایطی این فرضیه مطرح شده است که به دلیل سرمای شدید هوا و زمستان سال گذشته میزان اتانول افزوده شده به گاز طبیعی غیراستاندارد بوده و این موضوع به نشت گاز مونوکسید و دی اکسید کربن در فضای خانه و در نتیجه گاز گرفتگی منجر شده است. تاکنون تعدادی از خانواده‌های قربانیان در اعتراض به این موضوع پرونده‌ای را در شعبات مختلف دادگستری تشکیل داده‌اند که ۷ فقره آن در شعبه ۶ دادگستری رسیدگی می‌شود. عباس کامرانی دادیار شعبه ۶ در این ارتباط به "دنیای اقتصاد"، می‌گوید: از زمان وقوع حوادث گاز گرفتگی ۷ فقره پرونده در این دادسرا تشکیل شد که شاکیان مدعی بودند ناخالصی گاز خانگی و ترکیبات گاز مصرفی علت اصلی مرگ اقوامشان بوده و البته استدلال‌هایشان کارشناسانه نبوده و آن ترکیبی را که به آن اشاره می‌کنند صرفا در عسلویه برای مصرف غیر خانگی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
او می‌افزاید: هنوز پرونده‌های این شاکیان مختومه نشده و بررسی‌ها در مورد علت حادثه ادامه دارد.
در برابر این گمانه زنی‌ها و پرونده‌هایی که در ارتباط با قربانیان گازگرفتگی در دستگاه قضایی کشور گشوده شده، علی کیوان پور رییس بخش ایمنی شرکت گاز از مسوولانی است که با قاطعیت از خالص بودن ترکیبات گاز مصرفی کشور دفاع می‌کند و می‌گوید: "فرآیند تصفیه و پالایش گاز مصرفی با رعایت اصول استاندارد صورت گرفته و ترکیبات آن در ۳ شیفت مورد بررسی‌های دقیق کارشناسانه قرار می‌گیرد و این در حالی است که ورودی تمامی ایستگاه‌های گاز‌رسانی مجهز به فیلترینگ‌هایی است که‌درصد ترکیبات گاز را نشان می‌دهد."
در پی بروز چندین حادثه گاز گرفتگی در فاصله‌های زمانی کوتاه این شائبه به وجود آمد که بی‌احتیاطی شهروندان نمی‌تواند تنها علت باشد و برخی منابع غیر رسمی ترکیب اضافی اتانول به گاز طبیعی را از دیگر علل این موضوع عنوان کردند. با این همه این موضوعی است که همواره از سوی مسوولان شرکت گاز تکذیب می‌شود و کیوان پور نیز آن را صرفا در حد یک شایعه می‌داند شایعه‌ای که به گفته او نخستین بار به نقل از یکی از مسوولان سازمان آتش‌نشانی مطرح شد.
او می‌افزاید: البته اظهارات یکی از مسوولان سازمان ایمنی و آتش نشانی چنین شائبه‌‌ای را ایجاد کرد و مسوول فوق بعدها این نظر خود را تصحیح کرد. اینکه پالایشگاه‌ها به علت افت فشار گاز ترکیب بیشتری از اتانول را به گاز طبیعی اضافه کرده‌اند درست نبوده و ترکیبات بر اساس مصارف خانگی انتخاب شده‌اند.
از دیدگاه رییس بخش ایمنی شرکت گاز به طور طبیعی سرمای هوا و بستن تمام درزهای محیط مسکونی می‌تواند عاملی برای کاهش میزان اکسیژن لازم و در نتیجه علل در تبدیل از مونوکسید کربن به دی‌اکسیدکربن و خروج آن از طریق لوله‌های بخاری شود که در صورت استاندار نبودن این بخش ساختمان خطر گاز گرفتگی صد در صد افزایش می‌یابد.
هرچند از نقطه نظر کیوان پور حساسیت‌های موجود در خصوص گاز گرفتگی‌های مکرر بیشتر به علت سرمای بی‌سابقه زمستان سال گذشته بوده و میزان تلفات اختلاف فاحشی با سال‌های قبل نداشته است، اما بررسی‌های انجام شده در مورد آمار و ارقام تلفات در ۵ سال اخیر نشان می‌دهد که به‌رغم افزایش حجم اطلاع‌رسانی‌ها در خصوص فرهنگ صحیح استفاده از وسایل گرمایشی که مسوولان آتش نشانی آن را مهم‌ترین علت حادثه می‌دانند تلفات ناشی از گازگرفتگی نه تنها کاهش نیافته بلکه افزایش داشته است. بر اساس آمار سازمان پزشکی قانونی کشور تعداد تلفات گازگرفتگی در سال ۸۶ هزار و ۲۴ مورد بوده که در مقایسه با آمار سال ۸۵ رشد ۲/۵‌درصدی را نشان می‌دهد. در سال ۸۵ تعداد مرگ‌ومیرهای ناشی از این حادثه ۹۷۳ نفر بود که نسبت به رقم ۹۰۷ نفری سال ۸۴ افزایش چندانی نداشته است و این در حالی است که آمار تلفات سال ۸۴ در مقایسه با سال ۸۳ تفاوت معناداری را نشان می‌دهد به گونه‌ای که در این سال تعداد تلفات از ۷۱۳ نفر به ۹۰۷ نفر می‌رسد. مطابق آمار سازمان پزشکی قانونی کشور در سال ۸۲، ۵۸۳ نفر بر اثر گاز گرفتگی جان خود را از دست دادند که از آن تاریخ تا به امروز همواره فراوانی متوفیان حادثه گاز گرفتگی رو به افزایش بوده و در این میان مردان بیشتر از زنان دچار گازگرفتگی شده‌اند. در سال ۸۲ از بین ۵۸۳ متوفی این حادثه ۴۲۲ نفرشان مرد بودند که این تعداد به ۷۰۹ نفر در سال ۸۶ می‌رسد. در حالی که فراوانی متوفیان زن حادثه گاز گرفتگی از سال ۸۳ تا ۸۵ همواره بین ۲۱۶ تا ۲۹۰ مورد متغیر بوده تعداد متوفیان مرد تا ۳۰۰ نفر افزایش می‌یابد. گذشته از جنسیت جان باختگان حادثه گازگرفتگی موضوع مهم، علت افزایش آمار این حوادث است که به نظر می‌رسد صورت پیچیده‌ای به خود گرفته است؛ به ویژه آنکه مدیران سازمان‌های موازی که هر یک به نوعی در ارتباط با این پرونده مسوولیت دارند در مورد علل و عوامل افزایش حوادث گازگرفتگی به ویژه در زمستان ۱۳۸۶، پاسخ‌های متناقضی می‌دهند.
مشترکان گاز شهری، در معرض اتهام
در حالی که برخی کارشناسان و خانواده‌های قربانیان استاندارد نبودن ترکیبات گاز مصرفی را از جمله علل گاز گرفتگی در سال ۸۶ می‌دانند و معتقدند که مشکلات فنی سوخت در این حادثه بی‌تاثیر نبوده است. مسوولان اجرایی در حوزه ایمنی و آتش نشانی مانند مسوولان شرکت گاز همچنان انگشت اتهام را به سمت مشترکان گاز شهری نشان رفته و بر این باورند که حادثه دیدگان خود کوتاهی کرده‌اند. داوود براتی، معاون حفاظت و پیشگیری سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی در این رابطه به دنیای اقتصاد می‌گوید: بر اساس گزارش‌های ماموران این سازمان اغلب موارد گازگرفتگی به بخاری‌های دودکش دار منازل مربوط می‌شود که مشترکان در نصب آنها اصول ایمنی را رعایت نمی‌کنند و سیستم ساختمان‌سازی در کشور نیز به گونه‌ای است که به این مشکل دامن می‌زند. او می‌افزاید: به رغم هشدارهای این سازمان در خصوص احتراق ناقص اینگونه بخاری‌ها شهروندان همچنان اقدام به نصب بخاری‌های دودکش دار غیر استاندارد می‌کنند و از آنجا که این بخاری‌ها توسط تولید کنندگان گمنام تولید می‌شود، بنابراین کنترل جریان تولید آنها مشکل را دوچندان می‌کند. از دیگاه معاون حفاظت و پیشگیری سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی تهران آمار مرگ و میر ناشی از گاز گرفتگی هر ساله به طور متوسط ۲۰‌درصد افزایش می‌یابد و در صورت بی‌توجهی مشترکان گاز شهری نسبت به نصب و نوع بخاری این روند ادامه خواهد داشت.
براتی معتقد است استفاده درست از سیستم‌های حرارتی نیازمند فرهنگ‌سازی در سطح گسترده است موضوعی که علی کیوان‌پور رییس بخش ایمنی شرکت گاز نیز با آن هم عقیده است و به اعتقاد او با ارائه هر وسیله‌ای باید فرهنگ مناسب استفاده از آن نیز آموزش داده شود و آموزش جوانب ایمنی استفاده از گاز از جمله این اولویت‌هاست. چرا که حوادث گاز گرفتگی ما در مقایسه با سایر کشورهای دیگر بالا بوده و به نوعی می‌توان گفت در صدر این گونه حوادث است.
ردپای عوامل دیگر
افزایش تلفات ناشی از گازگرفتگی در کشور در حالی افکار عمومی را دچار نگرانی کرده که برخی از کارشناسان شرکت گاز، اطلاع‌رسانی از طریق رسانه ملی را در این باره نسبت به سال‌های پیش دارای روند مستمر تر می‌دانند و بر این باورند که آگاهی‌های لازم درباره چگونگی استفاده بهینه از وسایل گرمایش گازی و رعایت ایمنی در این باره از طریق تیزرهای متعدد تلویزیونی و به صورت مستمر صورت گرفته است و بر همین اساس بیشترین مسوولیت بروز مشکلات ناشی از گازگرفتگی را نیز متوجه مردم می‌دانند. اما روند رو به افزایش تلفات ناشی از گاز گرفتگی این تصور را به وجود می‌آورد که پخش تیزرهای تبلیغاتی و اطلاع‌رسانی از رسانه ملی نتوانسته تاثیر گذاری چندانی بر شیوه استفاده از وسایل گرمایش و بخاری‌های گازی داشته باشد. این در حالی است که کارشناسان ارتباطات و جامعه‌شناسی با تاکید بر تاثیرگذاری این نوع اطلاع‌رسانی به ویژه از طریق نخستین کلیپ‌هایی که در این باره از تلویزیون پخش می‌شد معتقدند علت افزایش تلفات ناشی از این حوادث را باید در ابعاد وسیع‌تری جست‌وجو کرد.
دکتر محمد مهدی رحمتی، جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه گیلان در این رابطه به ماهنامه دنیای اقتصاد می‌گوید: افزایش تلفات ناشی از گاز گرفتی الزاما نمی‌تواند به معنای موثر نبودن تیزرهای تبلیغاتی و ناقص بودن اطلاع‌رسانی از این طریق باشد. من شما را به اولین کلیپ‌هایی ارجاع می‌دهم که بر اساس تحقیق و مطالعه تهیه شده بودند و پخش آنها از تلویزیون با آگاهی بخشی بسیاری در نحوه استفاده از وسایل گرمایی گازی همراه بود. البته شاید بتوانیم اینگونه تحلیل کنیم که ساعت پخش برنامه‌ها در مواردی مناسب نبوده و همین از تاثیرگذاری‌شان کاسته، اما به نظر می‌رسد عوامل مهم دیگری در افزایش تلفات ناشی از گازگرفتگی موثرند که ارتباطی به آگاه بودن یا نبودن مردم ندارد.
رحمتی اگرچه معتقد است که برای قضاوت درباره تاثیرگذاری این گونه اطلاع‌رسانی‌ها باید برنامه‌ها و کلیپ‌ها را به عنوان پیام‌های ارتباطی به طور دقیق تحلیل محتوا کرد، اما همچنان بررسی سایر عوامل را در بروز این حوادث ضروری‌تر می‌داند با تاکید بر این مساله که افزایش مرگ و میر در این حوادث ممکن است دلیل دیگری چون مشکلات ساختمان‌سازی داشته باشد. او می‌گوید: به جای چالشی کردن مساله تاثیرگذاری تیزرهای تبلیغاتی بهتر است به این بیندیشیم که همه افرادی هم که قربانی حوادث گاز گرفتگی شده‌اند قربانی ناآگاهی و بی‌اطلاعی خود نبوده‌اند بلکه عوامل دیگری مثل استاندارد نبودن ساختمان‌ها و ایمن نبودن سیستم گاز کشی در مرگ آنها موثر بوده است.
در این رابطه ساختمان‌سازی به شیوه بساز و بفروشی مورد انتقاد بسیاری از کارشناسان قرار می‌گیرد. خطری که به گفته آنها می‌تواند در کنار سایر عوامل به عنوان یکی از دلایل افزایش تلفات گاز گرفتگی مورد بررسی قرار بگیرد. ساختمان‌سازی بنایی در بررسی پرونده این حوادث در حالی مغفول مانده که به گفته کامبیز نوروزی یک فاجعه در روند ساخت و ساز محسوب می‌شود و در آن رعایت ضوابط ایمنی نیز مورد توجه قرار نمی‌گیرد. نوروزی با این توضیح که در صورت مقصر شناخته شدن مالک و اثبات این مساله که اجرایی نشدن ضوابط ایمنی عامل مرگ ناشی از گاز گرفتگی است،مالک مقصر شناخته می‌شود به دنیای اقتصاد می‌گوید: به هر حال باید از قربانیان حادثه جبران خسارت شود. این جبران خسارت در صورتی که شرکت گاز مقصر باشد به عهده این سازمان است و در صورت تخلف مالک از اجرای ضوابط ایمنی مالک باید جبران خسارت کند اگرچه آیین نامه مربوطه در این باره در کشور ما از ضمانت اجرایی محکمی نیز برخوردار نیست.
اما شاید با پیدا شدن ردپای این عامل در مرگ و میر ناشی از گاز گرفتگی مسوولیتی که بیشتر آن متوجه مردم شده میان عوامل متعددی تقسیم شود و سرنوشت حقوقی قربانیان این حوادث که پرونده برخی از آنها نیز هنوز در دست بررسی است پیچیدگی‌های کمتر ی در بر داشته باشد. پیچیدگی‌هایی که به گفته نوروزی در حال حاضر مشخصه اصلی این پرونده‌ها محسوب می‌شود و بررسی آنها را در یک فرآیند حقوقی کلی می‌اندازد.