چه اتفاقی برای صنعت نشر کتاب افتاده است؟

مترجم: مهزاد الیاسی

مشکل از مخاطبان نیست. در حقیقت مردم هنوز کتاب می‌خوانند. بر اساس آمار انتشار یافته در ژانویه ۲۰۰۸ خواندن کتاب نسبت به سال ۲۰۰۲ سه‌ونیم درصد افزایش داشته است. این افزایش بعد از بیست و شش سال برای اولین بار اتفاق می‌افتد. پس مشکل اصلی کجاست؟ واضح است، دلایل اقتصادی. بسیاری از کسب و کارها شکست خورده‌اند. و این خبر خوبی برای کتاب‌ها که مجبور به رقابت با رسانه جدیدی مثل بازی‌های ویدئویی (که در سال ۲۰۰۸ حدود نوزده درصد رشد داشته) نیست. به علاوه صنعت نشر مشکلاتی عمیق‌تر از این هم دارد. در سیستم مالی کنونی انتشارات موظف به پرداخت هزینه غیر قابل برگشتی به نویسنده است و اگر کتاب فروش نرود، همه هزینه‌های ناشر هدر می‌رود. از طرف دیگر کتاب فروشی‌ها حق دارند هر زمان که بخواهند کتاب‌های فروخته نشده را مرجوع کنند. پس در این صورت ناشر مجبور است هزینه جابه‌جایی کتاب‌ها را به علاوه هزینه چاپ تقبل کند. این روش برای حمایت از نویسندگان و کتاب فروشی‌ها موثر است، اما تمام بار ریسک این تجارت را بر دوش ناشران می‌اندازد. و صنعت نشر در شرایطی نیست که بتواند این بار را تحمل کند.

با کمی دقت متوجه می‌شویم که عرضه کتاب به شکل فیزیکی و توزیع آن در سراسر کشور دیگر امری قدیمی و متعلق به قرن پیش است. امروزه کتاب‌ها بیش از پیش به نسخه‌های دیجیتالی تبدیل می‌شوند. ابزاری مانند سونی ریدر و کیندل طرفداران پروپا قرص خود را دارند. گوگل بیش از هفت میلیون کتاب را وارد موتور جست‌وجوی خود کرده و وعده داده تا ده سال دیگر تمام کتاب‌هایی که منتشر می‌شوند را وارد پایگاه اطلاعاتی خود کند. نویسندگان بیش از پیش علاقه پیدا کرده‌اند کتاب‌هایشان را روی وبلاگ و فضای مجازی بگذارند. چهارتا از پنج کتاب پرفروش ژاپن متعلق به فرم ادبی تازه‌ای بوده است که در آن کتاب‌ها روی گوشی‌های موبایل نوشته و خوانده می‌شوند. زمان و هزینه‌ای که برای منتشر کردن کتاب در دنیای دیجیتال نیاز است، در مقایسه با نشر کتاب به شکل سنتی تقریبا هیچ است. به همین خاطر روش فروش کتاب در کتابخانه‌ها دیگر امروزه کمی قدیمی به نظر می‌رسد. اکنون که صحبت از تغییرات صنعت نشر کتاب شد باید به مورد دیگری هم اشاره کرد و آن هم نادیده گرفتن مساله پول در مقابل عرضه کالای فرهنگی کتاب است. امروزه هزاران رمان گوشی- همراه توسط تازه کارها نوشته می‌شود و بدون توقع دستمزد و به شکل مجانی در وب سایت‌ها به اشتراک گذاشته می‌شود. در حقیقت برای اولین بار شاهد تفکیک مسائل مالی از ادبیات در تاریخ مدرن هستیم. رمان‌های گوشی همراه هنوز در آمریکا گسترش نیافته‌اند، اما ژانر داستان‌های تخیلی طرفداران خلاق خود را دارد که در دنیای مجازی به نوشتن فعالانه داستان‌های کوتاه به سبک و سیاق جنگ ستارگان و گرگ و میش مشغول هستند. وب‌سایت داستان‌های تخیلی در بخش هری پاتر خود تنها سیصدوهشتاد هزار داستان متعلق به این ژانر دارد. وقتی چاپ و حمل و نقل کتاب نباشد، سودی هم وجود ندارد. ممکن است ناشران بتوانند از چنین رویدادهایی جان سالم در ببرند اما اگر شما بتوانید کتابتان را بدون کاغذ و پول چاپ کنید چرا بدون حضور ناشران این کار را نکنید؟

زمانی که جنوا از چاپ رمانش از طریق انتشارات مختلف ناامید شد به کارگزارش ایمیل زد و گفت که تصمیم گرفته رمانش را خودش چاپ کند. کارگزارش فورا به او زنگ زد و به او توصیه کرد این کار را نکند. به او گفت: تو با این کار آینده حرفه‌ای ات را پیش از آنکه شروع شود خراب می‌کنی. این حرف درست است. زمانی بود که گفتن اینکه رمان ات را خودت چاپ کرده‌ای مثل فرا گرفتن جراحی مغز از روی کتاب خودآموز به نظر می‌رسید. اما این شکل از نشر کتاب به دلیل کاربردی تر بودن آن به تدریج جای خود را باز کرد. حالا دیگر با کاهش مشکلات تکنیکی نشر کتاب می‌توانید به راحتی یک فایل ورد کامپیوتر را در صفحه خود در یک فروشگاه مجازی کتاب در عرض پنج دقیقه منتشر کنید.

حکایت برونونیا بری هم از خیلی جهات شبیه به جنوا بود. او بعد از آن که کتاب خود را منتشر کرد از طرف انتشارات ویلیام مورو سفارش دو کار دیگر به ارزش دو میلیون دلار گرفت. این موضوع که او خودش کتاب را منتشر کرده باعث نشد که او سی و چهار هفته در فهرست پرفروش‌ترین‌های نیویورک تایمز باقی بماند. دانیل شوارز مهندس نرم افزار در لس‌آنجلس نیز همین اتفاقات را پشت سر گذاشته. او کتاب خود را که محتوای فنی مهندسی داشت به چهل و هشت کارگزار ادبی نشان داد که البته از طرف آنها رد شد. با وجود این کم کم توانست در بین بلاگرها برای خود شهرتی کسب کند و تازه بعد از آن بود که نظر انتشارات پنگوئن را به خود جلب کرد. خود او می‌گوید ناشران به روشی داروینی کتاب‌ها را منتشر می‌کنند و این باعث می‌شود تا تنها حباب‌های روی سطح را ببینند.

بعد از یوتیوپ و ویکی پدیا ایده استفاده همگانی از یک رسانه دیگر چیز عجیبی به نظر نمی رسد. امروزه درخواستی جدی برای چنین جایگزینی با روش‌های قدیمی صنعت نشر وجود دارد. در دوران مدرن ناشران مثل نوعی فیلتر عمل می‌کنند. آنها تنها به کتاب‌هایی اجازه عرضه می‌دهند که فروششان تضمین شده باشد. به این ترتیب کسانی مثل جنوا و شوارز و هزاران نویسنده دیگر در این نظام جایی ندارند و به نوعی سلیقه ناشران خود را به بازار فروش تحمیل می‌کند. اما امروزه همان‌طور که از لحاظ تکنولوژیک در صنعت چاپ تحولاتی صورت گرفته، از لحاظ فرهنگی نیز خوانندگان برای خود جایی به عنوان تصمیم گیرنده طلب می‌کنند.

اما اگر شرایط اقتصادی و تکنولوژیک جدید از قرن هجدهم منجر به ایجاد رمان مدرن شد، تغییرات رخ داده در قرن بیست و یکم چه چیز خواهد بود؟ ما از صنعت چاپ قدیمی وارد دوره چاپ الکترونیکی شده ایم که از شیوه قبلی ارزان تر، سریع تر و آسان تر است. از یک بازار مدرن کاپیتالیستی به دوره پست مدرن و پست کاپیتال پا گذاشته ایم که در آن پول به نسبت قبل گزینه‌ای انتخابی‌تر است. در مقایسه با مخاطبان از قشر متوسط دوران مدرن، حالا میلیون‌ها خواننده در سراسر جهان با نرخ ۸۲ درصدی افزایش مخاطب داریم، که بالاتر هم می‌رود. این قطعات را کنار هم بگذارید تا همه چیز روشن شود. به طور کلی امروزه نوشتن و خواندن بیشتر از گذشته شده است. نشر فرهنگ و ادبیات اغلب با مبالغ مختصر یا مجانی به شکل‌های مختلف الکترونیک و فیزیکی عرضه می‌شود. دیگر نیازی به مستقر شدن در نیویورک یا هر مهد تولید فرهنگی نیست. شاید بتوان گفت که اگر اشکال قدیم نشر کتاب را باغ مرتب و تمیز تصور کنیم، نشر جدید جنگل انبوهی است با تمام شگفتی‌ها و البته علف‌های هرزی که ناگزیر در آن می‌روید. این موضوع در محتوا و شکل ادبیات هم بی تاثیر نخواهد بود. با چنین تولید و عرضه انبوهی اجرای کپی رایت سخت‌تر خواهد شد و به خاطر این که کتاب‌ها دیگر مانند سابق وجود خارجی ندارند و حمل‌ونقلشان آسان‌تر است، بزرگ‌تر و طولانی‌تر خواهند بود. اگر چه شاید کتاب‌ها با داستان‌های طولانی به معنای کلاسیک آن نباشند و ما کتاب‌ها را مثل سریال‌های تلویزیونی در قسمت‌های مختلف و به تدریج بخوانیم. زبان ادبیات هم متناسب با نیاز بشر برای سریع خواندن تغییر می‌کند. با شکل‌های روایت‌های پیچیده مدرن کم تر برخورد خواهیم کرد و رمان‌های عشقی و پرحادثه بیشتر خواهند شد. در آینده رمان‌هایی قابل رقابت و عرضه هستند که بتوانند شما را در همان پاراگراف اول مجذوب خود کنند و به دنبال خود بکشانند. تمام اینها نه خوب هستند نه بد، تنها وجود دارند. کتاب‌های آینده شاید با قواعد ما از ادبیات ارزشمند هماهنگی نداشته باشند اما خوب است به خاطر بیاوریم واکنش آدم‌ها به ظهور ادبیات مدرن و رمان در قرن هجدهم چه بود. آنها کتاب‌ها را امری مبتذل وباعث ایجاد بی‌اخلاقی می‌دانستند. در حقیقت با چیزی آشنا شده بودند که شوکه اشان کرده بود و به خاطرش مجبور شده بودند جور دیگری فکر کنند. کتاب‌های آینده نیز چنین خواهند کرد.

توضیح پیشخان:

۱- تصویری که نویسنده از حق الزحمه نویسنده می‌دهد و آن را در سبد هزینه ناشر،مهم می‌داند پدیده‌ای مربوط به بازار نشر آمریکا و اروپاست که اجرت نویسندگی بالاست.در بازار کتاب ایران سهم نویسنده و مترجم در هزینه تولید کتاب ناچیز است و آنچه تولید کتاب را غیر اقتصادی کرده هزینه‌های دیگر است.

۲- همانگونه که در آغاز مقاله به درستی گفته شده، شیوع اشکال دیجیتالی کتاب و دیگر اقلام مکتوب هنوز جای آثار چاپی را نگرفته و کارکرد فضای مجازی عمدتا در کسب اطلاع (fact finding) است و کسانی که در وادی تعمق و تدبر عالمانه سیر می‌کنند از کتاب و روزنامه و مجله چاپی رویگردان نشده‌اند. در واقع فضای مجازی عرصه دریافت اولیه اطلاعات و کتاب و نشریه چاپی منزلگاه متفکرانه است.