کدام طرف بیشتر زیان می‌کند

محمدهاشم اکبریانی*

در هر برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری، اصلی به نام «هزینه‌ـ‌فایده» وجود دارد که بر اساس آن، هزینه‌های یک برنامه و تصمیم برآورد شده و فایده‌های آن نیز در نظر گرفته می‌شود و همین ارزیابی مبنای عمل قرار می‌گیرد. بسیار بدیهی و طبیعی است که اگر هزینه یک تصمیم یا برنامه بیش از فایده آن باشد کنار گذاشته شده و از اجرای آن خودداری می‌شود.

حال می‌رسیم به نمایشگاه کتاب و حذف یک یا چند ناشر از فهرست ناشران شرکت‌کننده در نمایشگاه. اگر بخواهیم بر اساس همین اصل «هزینه‌ـ ‌فایده» به ارزیابی این تصمیم بنشینیم چه می‌توان گفت و چه نتیجه‌ای می‌توان گرفت؟

یک ناشر، خصوصا ناشری با نام و نشان، از امکانات و ابزاری مانند کتابفروشی و موسسات پخش کتاب برخوردار است که باعث می‌شود کتاب‌های خود را به دست خوانندگان و مخاطبان خود برساند. اما در کشور ما به دلیل ضعف پخش کتاب، آثار این ناشران در معرض دید همه دوستداران کتاب قرار نمی‌گیرد. در این‌جا است که نقش نمایشگاه کتاب عمده می‌شود. نمایشگاه کتاب، آثار منتشر شده از سوی بخش بزرگی از ناشران را برای بسیاری از مخاطبان و دوستداران کتاب قابل دسترس می‌سازد. زمانی‌که مخاطبان در شرایط عادی امکان ارتباط نزدیک با یک یا چند ناشر را ندارند، در زمان برپایی نمایشگاه از چنین فرصتی برخوردار می‌شوند. پس نمایشگاه در گام اول امکانی است برای دسترسی خوانندگان کتاب به آثار ناشران مختلف.

در گام بعدی نمایشگاه باعث می‌شود ناشران بتوانند با فروش مستقیم کتاب، چرخش سرمایه خود را تسریع کنند و از این‌طریق و با به‌دست آوردن سرمایه نقدی، راه را برای انتشار سریع کتاب‌های دیگرشان هموار سازند. در حالت عادی، یک ناشر باید با سپردن کتاب به موسسات توزیع کتاب، زمانی نزدیک به شش تا هشت ماه را صبر کند تا سرمایه‌اش برگردد اما نمایشگاه این زمان طولانی را به یک تا ده روز کاهش می‌دهد.

حال وقتی یک دستگاه دولتی، ناشرانی را از حضور در نمایشگاه محروم می‌کند در واقع هم مخاطبان آن ناشر را از دسترسی آسان به کتاب‌هایش بازمی‌دارد و هم به ناشر در به‌دست آوردن سرمایه در کوتاه‌مدت، ضربه می‌زند. این در واقع فایده‌ای است برای ارگان یا نهادی که تصمیم می‌گیرد یک یا چند ناشر از شرکت در نمایشگاه محروم شوند. اما هزینه‌ای که برای دریافت این فایده می‌شود چیست و به چه میزان حائز اهمیت است؟

هزینه‌ای که برای این «فایده» پرداخت می‌شود همان پدیده‌ای است که به آن «وجاهت» می‌گویند. هزینه کردن از «وجاهت» به قولی، بدترین نوع هزینه‌ است که یک نهاد یا دستگاه دولتی یا غیردولتی می‌پردازد. شک نباید داشت که هر ناشر برای خود حامیانی دارد که وقتی اعتبار و شهرت این ناشر زیاد باشد حامیان و طرفداران آن نیز زیاد می‌شوند. بنابراین وقتی این ناشر توسط یک دستگاه دولتی از شرکت در نمایشگاه محروم می‌شود، گرچه برای آن دستگاه «فایده»‌هایی می‌توان متصور شد، اما از سوی دیگر «هزینه»‌ آن که همان از دست دادن اعتبار است، کم نیست. در حال حاضر وقتی یک ناشر را از حضور در نمایشگاه محروم می‌کنند عده‌ای قابل توجه از نویسندگان و خوانندگان کتاب، با آن مخالفت می‌کنند که معنای آن بی‌تردید کمرنگ شدن میزان اعتبار نهاد تصمیم‌گیرنده است.

حال باید دید آیا کم‌شدن «اعتبار» به عنوان «هزینه»‌ یک تصمیم به «فایده»‌ آن که عدم ارتباط مخاطب با ناشر و کند شدن گردش سرمایه ناشر است رجحان دارد؟ پاسخ بی‌تردید منفی است. چرا؟ زیرا اولا گرچه ناشر از ارتباط با بعضی مخاطبان خود محروم می‌شود، اما این به آن معنا نیست که این مخاطبان از آن ناشر خداحافظی می‌کنند. نه تنها این مخاطبان که بسیاری دیگر نیز به دلیل حساسیت‌هایی که در مورد یک ناشر شکل می‌گیرد در زمره مخاطبان آن قرار می‌گیرند. ثانیا اگر ناشر فرصت فروش مستقیم را در نمایشگاه از دست می‌دهد، که صدالبته فرصت مغتنمی هم هست، اما این صدمه به میزانی نیست که ناشر، خصوصا ناشر معتبر را از پای بیندازد. ناشرانی که خود فروشگاه دارند یا از طریق موسسات توزیع کتاب، کتاب‌هایشان را به دست خوانندگان کتاب می‌رسانند، بالاخره می‌توانند سرمایه لازم را برای سرپا نگه داشتن خود به‌دست بیاورند. اما هزینه‌ای که بابت این امر از وجاهت یک دستگاه دولتی پرداخت می‌شود قابل برگشت نیست و این موضوع بر کاهش تاثیرگذاری تصمیمات و برنامه‌های آن نهاد اثری عمیق و جبران‌ناپذیر برجای می‌گذارد. بی‌اعتمادی بخش قابل‌توجهی از نویسندگان و خوانندگان کتاب به چنین دستگاهی ضربه بزرگی است که ناشی از همین کاهش وجاهت است.اگر تصمیم‌گیرندگان و برنامه‌ریزان نمایشگاه کتاب، نگاه خود را به بیرون از حلقه‌ای که در درون آن مشغول هستند معطوف کنند و به نظرات و دیدگاه‌های افراد و گروه‌‌هایی که خارج از حلقه‌ آنها قرار دارند و تعداد و تاثیرگذاریشان بر جامعه هم کم نیست، توجه داشته باشند آن‌گاه شاید بپذیرند که هزینه کنار گذاشتن یک یا چند ناشر از نمایشگاه، بسیار بیشتر از فایده آن است.

*روزنامه‌نگار و داستان نویس