رقابت نابــرابــر

نقش بی‌بدیل پسته، به عنوان محصولی ارزآور و با قابلیت صادراتی بالا، در شکوفایی اقتصاد کشور مورد اذعان همگان است؛‌ محصولی که علاوه بر سرانه مصرف سالانه 420 گرم در داخل کشور، بیش از 80 درصد آن روانه بازارهای خارجی می‌شود.

اما این صنعت نیز همچون بسیاری از صنایع دیگر درکشورِ در حال توسعه ما، با چالش‌هایی در حوزه صادرات و بازرگانی روبروست. نوسانات نرخ ارز، تحریم‌های جهانی، نوسانات تولید و عدم حمایت‌ از صادرات و صادرکنندگان پسته متناسب با شرایط رقابت در بازار جهانی و قد علم کردن رقیبی که سرسختانه برای تصاحب بازار تلاش می‌کند، بخشی از این چالشهاست. در این شرایط، در خصوص مشکلات حوزه صادرات صنعت پسته، دنیای اقتصاد با مجید بازیان، عضو هیات مدیره انجمن پسته ایران و صادرکننده، سید محمود ابطحی، پیشکسوت تولید پسته و مدیر عامل شرکت بازرگانی ابطحی، جلیل کاربخش، عضو کمیسیون صادرات اتاق بازرگانی کرمان‌ و صادرکننده نمونه و محمدرضا صداقت، مدیرعامل شرکت صادرات پسته درچین که صادرکننده نمونه استان کرمان در سالهای اخیر بوده، به گفت‌وگو نشست که حاصل آن در ادامه می‌آید:
حمایت بی‌وقفه از واردات

مجید بازیان، عضو هیات مدیره انجمن پسته، خرید و فروش داخلی پسته را، تابع مکانیزم عرضه و تقاضا دانسته و بر این نکته تاکید دارد.
وی در خصوص بازار جهانی پسته به "دنیای اقتصاد" می‌گوید: بررسی و مقایسه وضعیت جهانی پسته در دوره‌های مختلف نشان می‌دهد که مصرف در سال‌های اخیر در جهان رو به افزایش بوده است.
وی می‌افزاید: این روند تا جایی است که این محصول در سبد مصرفی قشرهای متوسط جامعه هم جا گرفته، در صورتی‌که سال‌های پیش در بسیاری از کشورها، پسته تنها توسط قشر مرفه جامعه استفاده می‌شد. بازیان همچنین پیش‌‌بینی می‌کند که مصرف و تقاضای پسته در سال‌های آتی روندی رو به رشد خواهد داشت.
این صادرکننده در ادامه، به تغییر مقاصد صادراتی این محصول استراتژیک اشاره و اظهار می‌کند: مصرف پسته در کشورهای در حال توسعه، روند رو به افزایشی دارد و بسیاری از کشورهایی که تا سال‌های گذشته، هدف بازار صادراتی نبوده‌اند،‌کم‌کم درحال تبدیل شدن به کشورهای هدف هستند. بازیان می‌گوید: در این وضعیت، ایران باید برای حفظ بازارهای موجود، سیاست صادراتی مناسبی را در راستای تسخیر بازارهای جدید مثل کشورهای مشترک‌المنافع،‌کشورهای آسیای شرقی و برخی از بازارهای کشورهای آفریقایی اتخاذ کند.
این عضو هیات مدیره انجمن پسته ایران با بیان اینکه در حال حاضر، تولیدکنندگان و صادرکنندگان اصلی پسته در جهان، ایران و آمریکا هستند، به شرایط رقابتی این دو قطب تولید پسته اشاره و اظهار می‌کند: با توجه به قدرت تولید و عرضه این دو کشور، می‌توان گفت که رقابت نزدیکی بین ایران و آمریکا وجود دارد. این فعال حوزه صادرات ادامه می‌دهد: اما شرایط موجود در کشور، به لحاظ محدودیت‌های بین‌المللی، بی‌ثباتی وضعیت اقتصادی، نوسانات شدید نرخ ارز و تحریم‌های بانکی، مانند آن است که صنعت پسته ایران در یک نبرد نابرابر مقابل آمریکا ایستاده است. وی پیش‌بینی می‌کند که در این شرایط، با وجود پتانسیل‌های موجود در کشور برای تولید و صادرات پسته، به دلیل مشکلات بین‌المللی ایجاد شده، صادرکننده ایرانی توان صادراتی خود را از دست خواهد داد. این صادرکننده پسته تصریح می‌کند: صادرکننده ایرانی بدون حمایت‌های بانکی و اصلاح سیاست‌گذاری‌های ارزی و به دلیل نوسانات شدید نرخ ارز و افزایش قیمت تمام شده محصول آن هم به دلیل حذف سوبسیدهای دولتی برای انرژی و تاثیر آن بر تولید، حمایت مستقیم دولت را می‌طلبد. . بازیان معتقد است که تنها با تفکری دلسوزانه در صنعت پسته ایران، می‌توان بر فاکتورهای منفی تاثیر گذاشت و اثرات آنها را به حداقل رساند. وی می‌گوید: تنها در این صورت است که تولید از روندی متناسب برخوردار شده و پیرو تولید منظم و مشخص، نوسان قیمت نیز تا حدی قابل کنترل خواهد شد. بازیان تصریح می‌کند: طبیعی است عرضه (تولید) و تقاضا دو عامل اثرگذار بر روی قیمت هر محصول بوده که با کنترل هر کدام می‌شود تا حدی از اثر افزایشی یا کاهشی آن بر روی قیمت کاست. این عضو هیات مدیره انجمن پسته ایران بر این باور است که رشد اقتصادی در محیطی پویا اتفاق می‌افتد و وجود رقیب خارجی از ملزومات اقتصاد پویا است.وی رقیب اصلی پسته ایران را باعث حذف ایران نمی‌داند و اظهار می کند: فعالیت در یک بازار انحصاری هنر چندانی نیست؛ بنابراین وجود رقیب به خودی خود باعث حذف ما از بازار جهانی نمی‌شود.وی تصریح می‌کند: آنچه که می‌تواند ما را حذف کند، اتخاذ سیاست‌گذاری‌های نادرست در تولید، قوانین صادراتی، بازار پول و ارز، روابط بین‌المللی، عدم حمایت‌های مناسب از تولیدکننده و صادرکننده و فعالان اقتصادی است. بازیان ادامه می‌دهد: در صورتی که بتوانیم نقاط ضعف خود را تبدیل به نقاط قوت کنیم می‌توان امیدوار بود که با وجود رقیبی چون آمریکا نیز همچنان پسته ایران، حرف اول را در بازار جهانی بزند.
این صادرکننده از عدم حمایت‌های دولت از صادرکنندگان هم سخن به میان آورده و اظهار می‌‌کند: در کشور ما برخلاف بسیاری از کشورهای صنعتی، نگاه حمایت‌گر دولت به بهانه تامین کالاهای اولیه، به سمت واردکننده است.
وی می‌گوید: در عمل، دولت با حمایت از واردکننده و تخصیص سوبسیدهای مالی به واردکننده، ناخودآگاه و یا خودآگاه، فعالان اقتصادی را تشویق به واردات می‌کند.
بازیان ادامه می‌دهد: در این شرایط، واردکننده در عمل با نوعی تشویق و جایزه وارداتی مواجه می‌شود و دولت با وانهادن صادرکننده به حال خود، بدون هیچ‌گونه حمایت موثری و حتی در برخی مواقع با وضع قوانین دست‌وپاگیر برای صادرات، صادرکننده را در وضعیت نامناسب فعالیت اقتصادی قرار می‌دهد. بازیان در پایان پیشنهاد می‌دهد؛ با توجه به شرایط موجود در عرصه خارجی و داخلی،‌ با تسهیل در قوانین صادراتی و حمایت‌های بانکی،‌ تقویت بانک‌های توسعه و صندوق‌های ضمانت صادرات، ‌بیمه تثبیت نرخ ارز برای صادرکننده و افزایش و پرداخت جوایز صادراتی، زمینه‌های لازم برای رشد صادرات که رشد اقتصاد کشور را در بر دارد، فراهم ‌شود.
بازار سردر گم است

سید محمود ابطحی، از تولیدکنندگان پیشکسوت پسته و صاحبنظران این صنعت هم در این باره اظهاراتی دارد. وی وضعیت بازار داخلی پسته را مطلوب ارزیابی کرده و می‌گوید: بازار داخل نسبت به قیمت بسیار حساس است و با کاهش قیمت، پسته جانشین سایر آجیل‌ها شده و مصرف آن افزایش می‌یابد.
اما ابطحی در ارزیابی خود از بازار جهانی می‌گوید: در بازار جهانی در یکی دو دهه اخیر تحولاتی صورت گرفته است؛ اول اینکه آمریکا با حجم بالایی از تولید وارد بازار شده که روز به روز هم بر تولید خود می‌افزاید تا جایی که در سال‌های اخیر آمریکا یا به اندازه ایران و حتی گاهی بیشتر از ایران پسته تولید داشته است.
مدیر عامل بازرگانی ابطحی با بیان اینکه در مجموع در بازار جهانی، مصرف بالا رفته و به لحاظ تقاضا مشکلی وجود ندارد، ادامه می دهد: در دهه ۷۰ مقدار زیادی از پسته ایران، در حدود ۹۰ هزار تن سالانه، به اروپا صادر می‌شد اما بعد از طرح مسئله آلودگی پسته، صدور پسته از ایران و آمریکا به اروپا کاهش یافت و تا امروز بازار اروپا نتوانسته جایگاه قبلی خود را به دست آورد.
این کارشناس اقتصاد پسته می‌افزاید: بعد از اینکه در بازار اروپا مصرف کم شد، به تدریج خاور دور و به ویژه چین بیشترین مصرف را به دست آورد.
وی درباره تغییر مقاصد صادراتی پسته ایران معتقد است که این تغییر اختیاری نبوده بلکه پسته ایران تحت تاثیر شرایطی ناخواسته، تغییر مقصد داده است. ابطحی می‌گوید: بنابراین می‌توان تصور کرد که همیشه احتمال دارد بازاری که امروز اهمیت دارد، فردا اهمیت نداشته باشد. وی تصریح می‌کند: ما باید در همه بازارها فعال باشیم و برای همه بازارها برنامه طولانی‌ مدت داشته باشیم.
ابطحی در ادامه، از شرایط نابرابر رقابت در عرصه جهانی هم سخن به میان آورده و اظهار می‌کند: رقیب عمده پسته ایران کشور آمریکاست که البته ما نسبت به رقیب خود مزایا و همچنین مشکلاتی داریم، مزیت عمده پسته ما، طعم آن و در مرحله بعد عیار آن است؛ به گونه‌ای که عیار پسته ایران یعنی مقدار مغزی که در ۱۰۰ گرم پسته با پوست وجود دارد، به مراتب بالاتر از پسته آمریکایی است، اما راندمان بالا در برداشت، مزیتی است که آمریکایی‌ها نسبت به ما دارند تا جایی که آنها تا حدود چهار برابر ما برداشت در واحد سطح دارند؛ برداشت آنها در هکتار حدود سه هزار و ۵۰۰ کیلو است ولی برداشت ما کمتر از ۷۰۰ کیلو است. این پیشکسوت صنعت پسته ادامه می‌دهد: در این شرایط مشخص است که قیمت تعیین شده آمریکایی‌ها از قیمت ما پایین‌تر است. وی با بیان اینکه این مسئله خطر عمده‌ای است که پسته ایران را تهدید می‌کند، می‌افزاید: برداشت بسیار پایین ما در واحد سطح ناشی از کم‌آبی سال‌های اخیر بوده است.
وی ادامه می‌دهد: علاوه بر این، آمریکایی‌ها روابط تجاری بهتری با خریداران دارند؛ دولت آمریکا به صادرکنندگان و تولیدکنندگان کمک می‌کند و به آنها اعتبار می‌دهد همچنین آنها متمرکز عمل می‌کنند و ما پراکنده. ابطحی در ادامه، در خصوص اثرات نوسان نرخ ارز بر صادرات و مشکلاتی که در این زمینه برای صادرکنندگان ایجاد شده هم به "دنیای اقتصاد" می‌گوید: در شرایطی که حدود ۸۰ درصد پسته ایران صادر می‌شود اگر متوسط قیمت پسته ایران در بازار جهانی را ۸ دلار فرض کنیم، نوسان قیمت پسته می‌تواند تا اندازه ۸ برابر بر قیمت پسته اثر گذارد، یعنی هر یک تومانی که برابری دلار و ریال بالا و پایین می‌رود، قیمت پسته به اندازه ۸ تومان تحت تاثیر قرار می‌گیرد. این کارشناس اقتصاد پسته می‌افزاید: معلوم است در شرایط نوسان، کل بازار سردرگم می‌شود؛ موقعی که دلار گران می‌شود، پسته گران می‌شود، عرضه‌کننده به امید اینکه در آینده پسته گران‌تر خواهد شد، از عرضه خودداری می‌کند، عرضه کمتر هم باعث گران‌تر شدن قیمت می‌شود. وی ادامه می‌دهد: این روند ادامه دارد تا اینکه نهایتا تقاضا کمتر از عرضه می‌شود و قیمت پایین می‌آید. ابطحی با بیان اینکه این مکانیسم موقعی که دلار ارزان می شود به شکل عکس عمل می کند، ‌تصریح می کند: البته منظورم این نیست که دقیقا اگر دلار ۱۰۰ تومان بالا رفت یا پایین آمد، قیمت پسته دقیقا ۸ برابر یعنی ۸۰۰ تومان بالا یا پایین می‌رود بلکه به باور من، این نوسانات به این اندازه می‌تواند بر قیمت پسته اثرگذار باشد.
وی بیان می‌کند: این نوسان باعث کندی عرضه و تقاضا می‌شود؛ کسانی که پسته را در مقصد بسته‌بندی می‌کنند،‌ می‌خواهند برای کارشان برنامه‌ریزی کنند، معلوم است وقتی قیمت بالا و پایین برود تصمیم‌گیری سخت می‌شود.ابطحی اثرات تحریم را هم بر بازار پسته ایران ارزیابی می کند و به «دنیای اقتصاد» می‌گوید: تحریم‌ها باعث می‌شود که ارز حاصل از صدور پسته نتواند از طریق سیستم بانکی برگشت داده شود که در این شرایط، صادرات کار پرخطری شده تا جایی که آرامش از صادرکننده سلب می‌شود. وی می‌افزاید: برگرداندن پول پسته از راه‌های غیررسمی نیز مستلزم پرداخت هزینه‌های اضافی است و معلوم هم نیست که چه زمانی پول برمی‌گردد که در نتیجه این وضعیت، صادرکننده در داخل از طرف کسانی که به او پسته فروخته‌اند، تحت فشار قرار می‌گیرند. ابطحی در خصوص رقبای خارجی ایران در بازار پسته هم معتقد است که آنها تا جایی با ما همکاری می‌کنند که به نفع خودشان باشد و اینکه در تمام زمینه‌ها و همیشه از رقیب، توقع همکاری داشته باشیم هم خطاست.
تحریم مانع روابط سالم تجاری

جلیل کاربخش، عضو کمیسیون صادرات اتاق بازرگانی، ‌صنایع و معادن استان کرمان‌، مشکل عمده صادرکنندگان را عدم تخصیص تسهیلات می‌داند و می‌گوید: بانک‌ها باید حمایت بیشتری از صادرکنندگان داشته باشند. وی ادامه می‌دهد: طبق تکلیف شورای پول و اعتبار، ۸ و نیم درصد از تسهیلات بانک‌های خصوصی و دولتی باید به صادرات داده می‌شد اما هیچ‌کدام حاضر نشدند این میزان اعتبار را تخصیص دهند. وی می افزاید: از اعتبارات بانک توسعه صادرات هم کمتر از ۱۰ درصد آن به صادرات و ۹۰ درصد به واردات تعلق می‌گیرد. این صادرکننده در خصوص رقبای پسته ایران معتقد است که فعالیت رقیب به ایران کمک کرده است. وی می‌گوید: در سال‌ ۲۰۰۵ پسته را تنی ۳۲۰۰ دلار می‌فروختیم اما رقیب آمریکایی ما کف قیمت پسته را ۷.۵ (هفت‌ونیم) دلار بست در نتیجه ما هم همراه آنها به پیش رفتیم و‌ اگر پسته آمریکا نبود، پسته ما به وضعیت فرش دچار می‌‌شد. این عضو انجمن پسته ایران ادامه می‌دهد: اگر چه تداوم حضور ما به دلیل حضور آمریکایی‌ها بود اما امروز آنها رقیب اصلی ما هستند. وی اظهار می‌کند: آمریکایی‌ها الان روی بازار چین و هند در حال کار هستند و‌ ال.سی دراز مدت و بدون بهره گشایش می‌کنند که ما نمی توانیم چنین خدماتی را ارایه دهیم. کاربخش می‌افزاید: چون بانک‌ها تحریم هستند ما نمی‌توانیم یک رابطه سالم تجاری داشته باشیم و عملا ممکن است کالای ما صادر شود و مشتری زیر قیمت قرارداد پرداختش را انجام دهد.این عضو کمیسیون صادرات اتاق بازرگانی کرمان از اثرات نامطلوب نوسانات نرخ ارز هم سخن به میان آورده و بیان می‌کند: در این شرایط ما عملا نمی‌توانیم قرارداد بلندمدت با مشتری ببندیم.
کاربخش در ارزیابی خود از مقاصد صادراتی پسته ایران، با بیان اینکه پرمصرف‌ترین بازار ما چین است، اظهار می‌کند: صادرات عمده پسته ما به اروپا بود اما با ورود آمریکا به بازار اروپا، چین مقصد صادراتی محصول ایران شده است. اما امسال آمریکایی‌ها به بازار چین هم وارد شدند و در یک مقطع آمریکایی‌ها ۲۰ هزار تن پسته در چین فروخته‌اند. وی می‌گوید: دولت آمریکا، تولید، فرآوری و صادرات را حمایت می کند و ۸۵ درصد مدیریت پسته را یک تشکل واحد حمایت می‌کند اما در ایران تعاونی پسته رفسنجان نگهدارنده قیمت بود و صادرکنندگان به این تعاونی اتکا می کردند، که منحل شد.
سلب قدرت رقابت از صادرکنندگان

محمدرضا صداقت، مدیر عامل شرکت صادرات پسته درچین که صادرکننده نمونه سال‌های اخیر در استان کرمان بوده است، هم با تاکید بر حفظ بازار چین برای پسته ایران به برخی از چالش‌های پیش‌روی فعالان صنعت پسته اشاره می‌کند. این صادرکننده نمونه معتقد است رشد اقتصادی کشورهایی نظیر چین، هند و روسیه بازارهای مناسبی را برای پسته ایجاد کرده است. صداقت می‌افزاید: پسته ایران از نظر طعم و مزه قطعا حرف اول را در دنیا می زند اما عوامل منفی بسیاری هم وجود دارند که جایگاه پسته ایران را متزلزل می‌کند. وی کم‌آبی، کوچک بودن باغات پسته و سموم کشاورزی بی اثر و مضری را که هر سال به کشاورزان فروخته می‌شود را موجب کاهش چشم‌گیر تولید محصول امسال دانسته و اظهار می‌کند: در بحث تجارت خارجی هم مشکلاتی ایجاد شده است؛ تحریم ها و محدودیت‌های ایجاد شده برای تنظیم اسناد حمل‌ونقل و انتقال ارز، انجام معاملات را نه تنها برای صادرکنندگان ایرانی بلکه برای خریداران هم سخت و پرخطر کرده است.
مدیرعامل شرکت صادراتی درچین تصریح می‌کند: اگر چه در ابتدا، بازارسازی رقیب، امکان ورود به بازارهای جدید و بزرگی مثل چین را برای ما هم فراهم کرد ولی با توجه به عوامل منفی مذکور به نظر می‌رسد شرایط در حال دگرگونی است. صداقت با اشاره به اینکه حفظ بازار چین برای پسته ایران ضروری است،‌ می‌گوید: به هیچ عنوان نباید محصول بی‌کیفیت را روانه چین کرد. وی ادامه می‌دهد: اطلاع رسانی و انجام تبلیغات موثر به ویژه درباره طعم و رنگ طبیعی پسته ایران ضرورت دارد که این امر از طرف تشکیلاتی مستقل مثل انجمن پسته قابل تحقق است.وی می‌افزاید: ما نه می‌توانیم و نه باید تورم داخلی خود را به مصرف‌کنندگان خارجی تحمیل کنیم. وی همچنین اظهار می‌کند: پایین نگه‌داشتن دستوری قیمت ارز قطعا قدرت مانور و رقابت را از ما سلب می‌کند.محمدرضا صداقت معتقد است اگر قیمت ارز ، متناسب با تفاوت نرخ تورم داخلی و خارجی افزایش یابد، هم کشاورزان ما خواهند توانست افزایش هزینه‌های تولید را تحمل کنند و هم صادرکنندگان توان حفظ و توسعه بازارهای صادراتی را خواهند داشت. وی تاکید می کند: قطعا نوسانات شدید و بی‌ثباتی نرخ ارز تصمیم‌گیری را برای صادرکنندگان مشکل می‌کند.این تولیدکننده بدقولی دولت را یکی دیگر از مشکلات صادرکنندگان عنوان کرده و به "دنیای اقتصاد" می‌گوید: علی‌رغم وعده‌های فراوانی که داده شده، جوایز صادراتی سال‌های قبل هنوز پرداخت نشده است.
وی تصریح می‌کند: در شرایط تحریم، کار صادرات بسیار پرخطر است و در برخی موارد حتی اسناد حمل را هم به بهانه تحریم بلوکه کرده‌اند و انتظار داریم دولت راهکاری عملی برای حل و جبران مشکلات موجود در پیش بگیرد.