جایگاه پسته در راهبردهای اقتصاد ملی

محسن جلال پور*

پسته با ۴۵۰ هزار هکتار پوشش، وسیع‌ترین مساحت باغی با تولیــــــــد سالیانه‌ای به ارزش ۱۶۰۰ - ۱۲۰۰ میلیارد تومان را به خود اختصاص داده و ارزشمندترین تولید باغی کشور محسوب می‌شود. تولید پسته در ایران چهار تا پنج درصد کل ارزش تولید کشاورزی کشور را تامین می‌کند و در بخش گسترده‌ای از نواحی بیابانی ایران، بالاخص در استان‌های کرمان و یزد، شرایط نامساعد خاک و آب سبب شده پسته تنها واریته اقتصادی کشاورزی محلی باشد.

در زمین‌هایی که به زحمت، با صرف سالیانه هفت تا ۱۰ هزار متر مکعب آب در هر هکتار، وصول به ۳ تا ۵/۳ تن محصول"جو" به ارزش کل حدود یک میلیون و دویست هزار تومان در هکتار مقدور است، با صرف همان میزان آب سالیانه می‌توان ۱۲۰۰ کیلوگرم پسته خشک به ارزش قریب هشت تا ده میلیون تومان در هکتار برداشت کرد.

گزافه نیست اگر بگوییم در چهار دهه اخیر، محور توسعه شمال استان کرمان و بخش‌های مهمی از استان‌های کویری، از یزد تا خراسان، بر تولید محصول پسته استوار بوده است. مناطق روستایی شمال کرمان که در گزارش‌های دهه ۳۰ سازمان برنامه و بودجه جزو مناطق فقیر با توسعه انسانی نامناسب محسوب می‌شدند، به برکت پسته، امروز مناطقی آباد و با جمعیت انسانی توسعه یافته‌تر از متوسط کشورهستند. اصل معیشت بیش از ۱۵۰ هزار خانوار ایرانی با قریب یک میلیون عضو نیز از تولید، فرآوری، تجارت و صادرات پسته تامین می‌شود.

باغات پسته و امنیت و اقتدار دفاعی کشور

توسعه باغات پسته در مناطق جنوب‌شرق و شرق کشور، سبب ایجاد شبکه به هم تنیده و گسترده‌ای از باغات، روستاها، راه‌های مواصلاتی، شبکه‌های برق و گسترش اسکان مردم در پهنه بیایان شده و بی تردید تاثیر گسترده‌ای بر امنیت و اقتدار دفاعی کشور در مناطق نزدیک با مرزهای بی ثبات پاکستان و افغانستان به جای گذاشته است.

این تاثیر مثبت بر گستردگی آمایش منطقه‌ای، بی‌تردید یکی از دلایل کاهش جاذبه کریدور ایران برای قاچاق مواد مخدر افغانستان بوده و بر معادلات بین‌المللی امنیتی نیز تأثیرگذار است.

صنعت پسته و اشتغال‌زایی

صنعت پسته ایران بیش از ۲۰۰ هزار فرصت اشتغال دایم در کشور ایجاد کرده است.

فرصت‌های اشتغال فصلی گسترده این صنعت، درآمد فصلی مهمی برای جمعیت‌های کارگری شرق و جنوب‌شرق کشور فراهم آورده است.

پسته با احداث ۴۵۰ هزار هکتار باغ در مناطق بی‌آب و علف و گرم کشور نقش مثبتی در بهبود اکوسیستم مناطق بیابانی و تلطیف شرایط محیطی برای سکونت انسان بازی می کند. پسته به عنوان آیتم اصلی صادرات کشاورزی جمهوری اسلامی، همواره در مقام اول این بخش قرار دارد. نام پسته در کنار فرش و خاویار در بازارهای جهانی با نام ایران پیوند خورده است.

محصول راهبردی کشاورزی ایران و چالش‌ها

این محصول راهبردی کشاورزی ایران اما امروز با چالش‌های بزرگی روبروست. انباشت ده ساله تورم دو رقمی حاکم بر اقتصاد ایران در کنار پیگیری طولانی مدت سیاست ثبات مصنوعی نرخ ارز، سبب افزایش مداوم قیمت تمام شده پسته ایران بوده است. قیمت تمام شده پسته ایرانی، امروز به مراتب نسبت به رقیب اصلی‌مان بالاتر است. بحران بعدی، آب است. تقریبا تمامی باغات پسته ایران به منابع آب زیرزمینی متکی است. متاسفانه تقریبا در تمام دشت‌های پسته‌خیز با اضافه برداشت ویرانگر و تخریب گسترده منابع آب روبرو هستیم.

چالش دیگر صنعت پسته ایران، انطباق کیفیت تولید با نیازهای در حال تغییر بازار جهانی است. صدمات وارده به بازار پسته ایران در اروپا و ژاپن طی پانزده سال اخیر کلاس درس بزرگی فراروی آینده تولیدات غذایی ماست .

چالش بزرگ دیگر پسته ایران (همانند تمامی بخش کشاورزی ) ضعف تاثیرگذاری تشکل‌ها و نمایندگان ذی‌نفعان این بخش است.

قدرت چانه‌زنی کشاورزی ایران در ساختارهای فرادستی پسته، برای اقتصاد، ثبات و شکوفایی ایران اسلامی مهم است. در نهایت اینکه صنعت پسته با چالش‌های بزرگی رو بروست و باید اهتمام به حل معضلات پسته افزایش یابد.

*رییس هیات مدیره انجمن پسته ایران / نایب رییس اتاق بازرگانی ، صنایع و معادن ایران / رییس اتاق بازرگانی ، صنایع و معادن کرمان