مقصد اصلی مهاجران داخلی

این روزها پایتخت تهران بسیار بزرگتر و پرجمعیت‌تر از روزی است که آغا محمدخان قاجار آن را به پایتختی برگزید. تهران در دهه ۱۱۶۰ هجری خورشید به طور رسمی پایتخت ایران اعلام شد و آغا محمدخان در آن تاجگذاری کرد. تهران در آن روزگار حدود ۱۵ هزار نفر جمعیت داشت.

جمعیت این شهر در آغاز به قدرت رسیدن دودمان پهلوی (۱۳۰۴ هجری خورشیدی) ۵۰۰ هزار نفر بود، در سال ۱۳۱۵ به ۷۵۰ هزار و در سال ۱۳۲۵ به یک میلیون نفر رسید. رشد جمعیت تهران همین طور ادامه داشت تا در سال ۱۳۳۵ به یک میلیون و ۵۶۰ هزار نفر رسید.
جمعیت شهر تهران در سال ۱۳۴۵ به دو میلیون و ۷۰۰ هزار نفر رسید. طرح جامع تهران در سال ۱۳۴۵ تهیه و در سال ۱۳۴۷ به مرحله اجرا گذاشته شد. براساس این طرح، تهران با ادغام تجریش و ری در خود تا کرج گسترش می‌یافت و با مساحتی به بزرگی ۱۸۰ کیلومتر مربع گنجایش پنج میلیون و ۵۰۰ هزار نفر را داشت. مبنای این طرح بر پایه شبکه بزرگراهی گسترده و شهری با تراکم پایین مانند لس آنجلس گذاشته شده بود اما در عمل چنین نشد و تهران بین سال‌های ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ گسترشی شمالی - جنوبی یافت و کرج، تنها حدود ۵۰ هزار نفر جمعیت داشت. دگرگونی واقعی در تهران و ایجاد یک منطقه واقعی کلانشهری در سال ۱۳۵۳ و پس از افزایش قیمت نفت آغاز شد به طوری که هنگام سقوط رژیم سلطنتی پهلوی تهران حدود ۵ میلیون نفر جمعیت داشت و در حومه جدید ۵۰۰ هزار نفر ساکن بودند. تهران در سال‌های دهه ۱۳۶۰ توسعه کندتری داشت و حتی شاهد از دست دادن جمعیت در برخی از نقاط شهری بود، در عوض حومه‌های تهران مانند کرج و اسلامشهر توسعه‌ای فوق‌العاده یافت. از سال ۱۳۵۵ و بویژه پس از سال ۱۳۶۵ توسعه کلانشهر تهران با رشد خیلی سریع در مناطق حومه‌ای مواجه شد به طوری که اکنون ۳۰ درصد از جمعیت ۱۲ میلیون نفری کلانشهر را به خود اختصاص داده است. نمودارهای ۱ و ۲ سیر تحول جمعیت شهر تهران را از سال ۱۲۷۹ تا ۱۳۸۵ نشان می‌دهد.
مهاجرت به تهران از دیروز تا امروز
پایتخت ۲۲۵ ساله ما امروز به آینه ایران تبدیل شده است به طوری که در تهران می‌توان نمونه تمام و کمالی از قومیت‌های کشور یافت. ارزیابی آهنگ ورود مهاجران به تهران نشان می‌دهد که مهاجرت، علت افزایش بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کل جمعیت شهری بوده اما این نسبت از سال ۱۳۶۵ کاهش یافته و به ۱۵ درصد رسیده است. طی سرشماری سال ۱۲۴۶، نزدیک به سه چهارم جمعیت تهران را مهاجران تشکیل می‌دادند و تنها ۶/ ۲۶ درصد از جمعیت شهر، تهرانی الاصل بوده‌اند. موج مهاجرت به کلانشهر تهران از سال ۱۲۷۹ آغاز شد و بین سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۵ شدت گرفت. بین سال‌های ۱۲۷۹ تا ۱۳۰۹ سالانه سه هزار و ۸۰۰ نفر به تهران مهاجرت کرده‌اند و این رقم در سال‌های ۱۳۰۹ تا ۱۳۳۵ به ۱۷۰۰ نفر در سال رسیده است. میزان مهاجرت به کلانشهر تهران بین سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵ افزایشی ناگهانی می‌یابد و به حدود ۲۵ هزار نفر در هر سال می‌رسد. نقطه اوج مهاجرت به تهران در سال‌های ۱۳۴۵ تا سال ۱۳۵۵ است؛ در این مدت سالانه حدود ۵۳ هزار نفر به کلانشهر تهران مهاجرت کرده‌اند و در دهه بعد (۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵) این رقم به ۴۷ هزار و ۵۰۰ نفر می‌رسد؛ یعنی ۴ /۶۲ درصد مهاجران بین استانی کشور. براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۴۵، بیش از ۵۴ درصد و در سال ۱۳۵۵ حدود ۵۵ درصد ساکنان شهر تهران را متولدان شهرستان تهران تشکیل می‌دادند، یعنی مهاجران حدود ۴۵ درصد از جمعیت تهران را به خود اختصاص داده بودند. مهاجران در سال ۱۳۶۵ حدود ۳۵ درصد جمعیت شهر تهران را شامل می‌شدند.

مهاجرت به تهران بین سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵
مهاجرت به کلانشهر تهران در دهه بعد یعنی بین سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ کاهش چشمگیری پیدا می‌کند و به ۳۵ هزار و ۶۰۰ نفر در هر سال می‌رسد. در سال ۱۳۷۵ مهاجران ۳۵ درصد جمعیت تهران را به خود اختصاص دادند و ۶۵ درصد تهرانی‌ها در شهر تهران متولد شدند. البته پایتخت در این دهه با اختصاص ۲ /۷۱ درصد از مهاجرت‌های بین استانی همچنان در صدر استان‌های کشور از جهت مهاجرپذیری قرار دارد. اما مبدا مهاجران به تهران کدام استان‌ها بوده است و این مهاجران در کدام مناطق تهران ساکن شده‌اند. برخلاف تصور رایج تهران به وسیله روستاییان اشغال نشد و بیشتر مهاجرت‌کنندگان به تهران از مناطق شهری بوده‌اند.
نرخ مهاجرت برای استان تهران حدود ۱۸ درصد است، البته این نرخ بین یک شهر یا شهر دیگر و حومه‌های روستایی تفاوت چشمگیری دارد. در سال ۱۳۷۵، ۶۲ درصد از جمعیت اکبرآباد، ۷۲ درصد ساکنان ملارد و ۷۴ درصد جمعیت دهستان ابوطالب را مهاجران تشکیل می‌دادند. در این دوره در شهرهای بزرگ نسبت مهاجران به جمعیت کل کمتر است؛ در کرج ۳۰/۶ درصد، در اسلامشهر ۲۱/۲ و در تهران ۷/۷ درصد جمعیت مهاجرند. بیشتر شهرهای حومه تهران بدون برنامه و بر زمین‌های مناطق کشاورزی که مقررات، ساخت‌وساز در آنها را محدود کرده است توسعه پیدا کرده‌اند و تبدیل به شهرهایی با تراکم بسایر بالا مانند قرچک (۲۱۲ نفر در هکتار) و یا اکبرآباد (۸۲۵ نفر در هکتار) شده‌اند. وضعیت در اسلامشهر با ۸۱ نفر در هکتار و یا در کرج با ۴۹ نفر در هکتار به علت اینکه توسعه شهری خیلی سریع تحت کنترل قرار گرفت، بهتر است.

مبدا مهاجرت کنندگان به تهران
از یک سده پیش، مهاجرت از استان‌های آذری زبان قابل توجه بوده است و این قومیت ۲۷/۳ درصد از ساکنان استان را تشکیل می‌دهند. مهاجران وارد شده از استان‌های فارسی زبان مرکز و شمال کشور( اصفهان، خراسان، سمنان و یزد) با ۱۲/۹ درصد در رده بعدی قرار می‌گیرند و استان‌های حاشیه دریای مازندران با ۵/۱ درصد از مهاجران رده بعدی را اشغال می‌کنند. جغرافیای مبدا مهاجران به تهران رفته رفته تغییر کرد و در سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ از میزان مهاجرت آذری‌زبانان به تهران کاسته شد و در عوض استان‌هایی مثل مازندران، همدان، خراسان، لرستان، هرمزگان و بوشهر مهاجران جدید را تشکیل می‌دهند. استان خوزستان نیز که در دوره جنگ تحمیلی موج عظیمی از مهاجران را روانه تهران کرد پس از جنگ سهم کمتری از مهاجران را به خود اختصاص داد. این تنوع مبدا مهاجران بیش از هر چیز گویای این واقعیت است که تهران به معنای واقعی معرف تنوع جغرافیایی و فرهنگی کشور است. از سوی دیگر بررسی مهاجرت در دهه ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ نشان می‌دهد که ۷۰ درصد مهاجران از استان‌های جدید مهاجرفرست مانند فارس، بوشهر یا کرمان بیشتر در شهر تهران مقیم شده‌اند و در عوض مهاجران استان‌های از قدیم مهاجرفرست یعنی استان‌های آذری‌زبان در حومه‌ها سکنی گزیدند. بین سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ با مهاجرت ۱۱۹ هزار و ۵۰۰ نفر از آذربایجان شرقی(۱۵/۲ درصد از کل مهاجران) و ۴۹ هزار و ۶۰۰ نفر از اردبیل این واقعیت شکل گرفت که آذری‌زبانان بسیاری ساکن تهران هستند. این جمعیت در همه محله‌های تهران ساکن شده است، زیرا نسبت به شهر بیگانه نیستند و قسمتی از هویت پایه‌ای شهر تهران را تشکیل می‌دهند. این عده بویژه در نواحی جنوب غربی تهران یا در بعضی شهرهای جدید حومه جنوبی ساکن شدند. در سال ۱۳۷۵ آذری‌ها حدود ۱۵/۵ درصد مهاجران شهر تهران را تشکیل می‌دادند در حالی که این نسبت در کرج ۲۹/۴ درصد، در قرچک ۳۷/۶ درصد، در اسلامشهر ۴۲/۱ درصد و در اکبرآباد ۸۰/۱ درصد بوده است. در سال ۱۳۷۵ حدود ۱۵/۳ درصد مهاجران گیلکی و مازندرانی بوده‌اند. آنان نیز مانند مهاجران آذری از گذشته‌های دور به تهران می‌آمدند و وابسته به روند ایجاد پایتخت در قرن گذشته‌اند، مقصد این مهاجران ابتدا در منزلگاه کاروان‌ها و سپس در غرب شهر و حوالی میدان گمرک یا در شرق در میدان امام حسین، محل ورود اتوبوس‌هایی که از رشت یا آمل می‌آمدند و در نتیجه در تمام قسمت‌های مرکزی و یا محله‌های طبقه متوسط مرکز شهر مستقر شدند. کردها جزو مهاجران تازه وارد به استان تهران هستند و از سال‌های ۱۳۵۰ به بعد در جست‌و جوی کار به تهران آمدند. این قوم ایرانی که بیشتر از استان‌های کردستان، کرمانشاه و ایلام بودند در ابتدا به عنوان کارگر فصلی در زمستان در کارگاه‌های ساختمانی مشغول کار شدند و در تابستان به مزارع خود باز می‌گشتند. پس از شروع جنگ تحمیلی مهاجران جنگی نیز به خیل مهاجران فصلی که روندی دائمی به خود می‌گرفت، اضافه شدند. این روند همین‌طور ادامه پیدا کرد تا اینکه کردزبانان ۹/۳ درصد مهاجران واردشده به استان تهران در سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ را تشکیل دادند که از این تعداد ۵۲ درصد آنها معادل ۴۲ هزار نفر آنها در تهران و ۱۳ درصد نیز در کرج ساکن شدند. (نمودارهای ۳ و ۴) بررسی مهاجرت به تهران نشان می‌دهد که امروز شهر تهران دارای بافتی متنوع از لحاظ فرهنگی است. به بیان دیگر می‌توان گفت که با وجود اینکه بیشتر جمعیت تهران از سال‌های گذشته تاکنون مهاجر بوده‌اند اما این مهاجران تهران را به عنوان خانه خود انتخاب کردند.

منابع:
۱ -کتاب اطلس کلانشهر تهران چاپ ۱۳۸۴- گردآوری و تنظیم از مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر تهران(شهرداری تهران)
۲ -سایت شهرداری تهران (www.tehran.ir)