چگونه به بچه‌ها در برنامه‌ریزی درسی کمک کنیم؟
مریم دربان<br>کارشناس آموزش و پرورش<br>برنامه‌ریزی درسی از موارد مهمی است که با پیشرفت تحصیلی بچه‌ها ارتباط تنگاتنگ دارد. هر چه قدر آن‌ها از سال‌های اولیه تحصیل فاصله می‌گیرند و به کلاس‌ها و مقاطع تحصیلی بالاتر پا می‌گذارند، اهمیت برنامه‌ریزی تحصیلی بیشتر می‌شود.
مریم دربان
کارشناس آموزش و پرورش
برنامه‌ریزی درسی از موارد مهمی است که با پیشرفت تحصیلی بچه‌ها ارتباط تنگاتنگ دارد. هر چه قدر آن‌ها از سال‌های اولیه تحصیل فاصله می‌گیرند و به کلاس‌ها و مقاطع تحصیلی بالاتر پا می‌گذارند، اهمیت برنامه‌ریزی تحصیلی بیشتر می‌شود. برای دانش‌آموزان در سال‌های آغازین مقطع راهنمایی، برنامه‌ریزی درسی یکی از ویژگی‌های مهم محسوب می‌شود که رعایت اصول آن می‌تواند این دسته از دانش‌آموزان را در مقطع متوسطه شاخaص کرده و ضمن ایجاد اعتماد نفس در آنان، زمینه‌های حضور در رشته‌های مورد علاقه‌شان در دانشگاه را فراهم نماید.
معمولا دانش‌آموزان معتقدند تهیه یک برنامه، بسیار ساده است، اما به نظر می‌رسد آن چیزی که موجب عدم موفقیت آن‌ها می‌شود روش اجرای برنامه است. اجرای یک برنامه کامل شاید غیرممکن باشد، اما به طور قطع اگر موارد زیر رعایت شود، بچه‌ها می‌توانند خودشان را به آن‌چه که پیش‌بینی کرده‌اند، نزدیک‌تر کنند.
امیدوارم با خواندن این مطلب بتوانید به فرزندتان خصوصاً اگر در سنین نوجوانی و در مقطع راهنمایی باشد، در مورد نحوه برنامه‌ریزی درسی و فواید و چگونگی به اجرا درآوردن آن کمک کنید.
۱- عادت به برنامه
اصلی‌‌ترین علت اجرایی شدن برنامه، عادت کردن به برنامه است. برای این کار توصیه می‌شود به مدت یک هفته ساعت‌های مطالعه خود را ثبت کنند، سپس با استفاده از آن برای هفته بعد خود یک برنامه بنویسند و تا سه هفته ادامه دهند. برای تغییر این عادت بایستی ابتدا برنامه را با روحیه‌ی خود تطبیق داده و پس از آن که ذهن به اجرای برنامه پایبند شد، برنامه را به مرور متناسب با زمان، تنظیم و اجرا کنند.
۲- برنامه‌ریزی بر اساس واقعیات
یکی از دلایل اجرا نشدن برنامه «ایده‌آل گرایی» است. در برنامه‌ریزی، باید واقعی فکر شود. یعنی خود را در شرایط روزی قرار دهند که می‌خواهند برای آن روز برنامه بنویسند، مثلا چه ساعتی از مدرسه به خانه برمی‌گردند؟ (اغلب برنامه‌ها بر مبنای استعداد و توانایی و امکانات واقعی نیستند و یک شخص با بلندپروازی آن‌ها را طراحی می‌کند و از ساعات اولیه روز، بدون هیچ‌گونه تجربه‌ای شروع به مطالعه می‌کند. در این حالت برنامه‌ی آنان مانند قیف، از بیش‌ترین ساعت شروع و به کمترین ساعت می‌رسد و کم‌کم تمام می‌شود. حتما باید بدانید ما نمی‌توانیم برنامه مطالعه زندگی خود را فقط براساس آرزوها، تمایلات و نظرات دیگران تنظیم کنیم.)
۳- افزایش تدریجی ساعت مطالعه
افزایش ناگهانی ساعت مطالعه از عوامل اصلی اجرا نشدن برنامه است و این حس را ایجاد می‌کند: «من نمی‌توانم از روی برنامه درس بخوانم.»
برای افزایش ساعت مطالعه، در هر هفته ۱۵ الی ۲۰ دقیقه به ساعت اضافه خواهد شد. پس ساعت مطالعه باید به تدریج افزایش یابد تا پس از رسیدن به حد مطلوب، بتواند تداوم و استمرار یابد.
۴- عدم توقف برنامه
اگر در برنامه به مدت یک ساعت و یا حتی یک روز کامل تاخیر ایجاد شده باشد، باز هم اجرای برنامه نباید متوقف شود. به تعبیری اجرای کامل یک برنامه سخت است. بنابراین اگر بچه‌ها موفق به اجرای یک یا چند قسمت نشدند، باید برنامه را ادامه دهند؛ ولی سعی شود ساعت‌های عقب‌مانده در ساعت‌های بعدی جبران گردد. برای جبران، نیازمندیم که برنامه‌ریزی انعطاف داشته باشد.
۵- ارزش قائل شدن برای برنامه
پایبندی و داشتن اراده قوی در اجرای برنامه عامل بسیار مهمی در اجرایی شدن برنامه است. حتی یک لحظه هم نباید فکر کنند که می‌توان اجرای برنامه را چند دقیقه به تعویق انداخت. درست مثل زمانی که در مدرسه با شنیدن صدای زنگ موظف به رفتن به کلاس هستند، حتی یک دقیقه هم نباید تاخیر بیفتد.
باید به یاد داشته باشند که برای تهیه برنامه یک بار به اندازه کافی فکر شده است، پس به سرعت و بدون افکار وسوسه‌انگیز شروع به اجرای برنامه کنند.
۶- تفاوت در برنامه‌ها
نباید برنامه‌ها را برای همه یکسان طراحی کرد. در بعضی از مدارس یا مراکز مشاهده می‌شود یک نسخه برنامه برای همه دانش‌آموزان تنظیم می‌شود. یعنی یک دارو برای همه، هم‌چنان که یک دارو برای یک بیمار خاص است و هر کسی یک داروی متناسب با بیماری لازم دارد، هر دانش‌آموز هم باید با توجه به استعداد و توانایی خود برنامه شخصی خود را تنظیم کند. ساعت کلی آن، ساعت جزیی آن، استراحت بین مطالعه و نوع کتاب‌ها و غیره باید منطقی باشد. استعداد هر فرد، پایه‌های درسی، نقاط ضعف و قوت در درس‌ها، هدف، روش مطالعه، محیط مطالعه، انگیزه مطالعه، مقطع تحصیلی و ... همه‌ی این‌ها در برنامه‌ریزی باید مورد توجه قرار گیرد.
۷- طراحی هفتگی
برنامه حداقل یک هفته اجرا و در صورت لزوم بعد از یک هفته اصلاح شود و همان‌طور برای هفته‌های بعدی ادامه پیدا کند تا به شکل عادت درآید. بعضی از دانش‌آموزان برنامه را روز به روز تعیین می‌کنند. این‌گونه برنامه‌ها کارآیی کمتری دارند.
۸- مقایسه با دیگران هرگز
هیچ موقع به این فکر نشود که دیگران چ‑گونه، چه‌مقدار، چه‌طور و کجا درس میخوانند. بچه‌ها نباید نگران شوند که فلانی چه‌قدر می‌خواند.
مثلا بارها شنیده‌ایم که بعضی از دانش‌آموزان می‌گویند من قبول نمی‌شوم، زیرا من ۶ ساعت درس می‌خوانم و دوستم ۱۰ ساعت می‌خواند.
در صورتی که ممکن است ۶ ساعت خیلی بهتر و عمیق‌تر از ۱۰ ساعت باشد. آن‌ها فقط باید با خودشان مقایسه شوند، اگر یک روز زمان درس خواندن آن‌ها نیم‌ساعت زیاد شد، یعنی رشد خوبی داشته‌اند. پس رقیب اصلی دانش‌آموزان خودشان هستند، زیرا بارها مشاهده شده است بعضی از دانش‌آموزان با اراده و باانگیزه که معدل پایین ولی برنامه‌ریزی دقیق داشته‌اند در بهترین و مهم‌ترین دانشگاه‌ها قبول شده‌اند، یعنی این‌که هر کسی خودش را بشناسد و از استعدادش استفاده کند، موفق می‌شود.
۹- ارزیابی در پایان هر هفته
دانش آموزان در انتهای هر هفته گزارش اجرای برنامه‌ی خود را در دفتر برنامه‌ریزی بنویسند و با پیش‌بینی‌های خود مقایسه و ارزیابی کنند. ضمن تحلیل و مشخص شدن معایب، راهکار بهبود آن را برای هفته‌ی آینده تعیین کنند.
۱۰- مطالعه تمام کتاب‌ها
عدم توجه به یک درس در هفته باعث می‌شود که تکالیف آن جمع شده و به شدت در میزان موفقیت آن‌ها تاثیر منفی داشته باشد. تمام درس‌ها باید به طور مستمر و براساس برنامه‌های کلاسی در هر هفته مطالعه شود.
نکته‌هایی در فواید برنامه‌ریزی
۱- برنامه‌ریزی، اگر مطابق با فرآیند ذهنی بچه ها باشد، با زندگی شخصی آن‌ها مطابقت داشته باشد و پراکندگی نداشته باشد، باعث تمرکز می‌شود.
۲- اگر منظم و منطقی باشد، از پراکندگی درسی جلوگیری می‌کند.
۳- به تدریج توجه بچه ها زیاد می‌شود، زیرا می‌دانند چه ساعتی را باید مطالعه کنند.
۴- در این حین، آرام آرام عادت به مطالعه در آن‌ها شکل می‌گیرد و دوست دارند بیشتر مطالعه کنند.
۵- وقت آن‌ها تنظیم می‌شود و در وقت، صرفه‌جویی می‌کنند.
۶- چشم‌انداز آینده برای بچه‌ها مشخص می‌شود و به تدریج اضطرابشان کم‌تر می‌شود.
۷- در حین مطالعه به روش صحیح مطالعه می‌رسند.
۸- هرچه بیشتر مطالعه کنند، حافظه شان فعال‌تر می‌گردد و حس می‌کنند که باهوش‌تر می‌شوند.
۹- به آینده روز به روز امیدوارتر می‌شوند.
۱۰- اعتماد به نفس آن‌ها تقویت می‌شود.
۱۱- تمام وظایف خود را اولویت‌بندی می‌کنند و همه کارهایشان را انجام می‌دهند.
۱۲- بعد از یک هفته از برنامه‌ریزی و اجرای آن، موانع یادگیری آن‌ها مشخص می‌شود.
۱۳- اهداف کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت برایشان مشخص می‌گردد.
۱۴- مهم‌ترین نتیجه برنامه‌ریزی به دست گرفتن زمان و جلوگیری از فرصت‌سوزی است.
نکته‌های مهم در اجرای برنامه
۱- تداوم روند مطالعه از مهم‌ترین عوامل موفقیت است. باید دقت شود که هیچ‌وقت در اجرای برنامه توقف نکنند.
۲- برای نتیجه‌گیری و ایجاد تغییر از شروع برنامه‌ریزی حداقل تا ۳ هفته صبر کنند و در اجرای آن مقاوم باشند.
۳- ساعت مطالعه را مطابق با کلاسی که در آن درس میخوانند در برنامه قرار دهند.
۴- برنامه‌ریزی حتما باید متناسب با اهمیت دروس باشد.
۵- برای خواب، خوراک، تفریح و ... زمانی را در نظر بگیرند.
۶- نگذارید گفت‌وگوی مزاحم و بی‌مورد به هیچ‌وجه در برنامه تاثیر داشته باشد.
۷- در پایان هر هفته به خودشان نمره بدهند و خود را تشویق کنند.
۸- اگر در برنامه با مشکلی مواجه شدند، صورت مساله را پاک نکنند و ناامید نشوند؛ بلکه به سرعت برنامه خود را اصلاح کنند.
۹- در برنامه‌ریزی اولیه از ساعت کم شروع کنند و بعد به تدریج به ساعت مشخص شده برسند.
۱۰- به دلیل تفاوت‌های فردی، برنامه هر دانش‌آموز منحصر به خود اوست.
۱۱- هرگز اجازه ندهید تلویزیون و فیلم‌های سینمایی بر برنامه بچه ها مسلط گردد.
