چهره ماندگار اقتصاد ایران

ابوالفضل پاسبانی‌صومعه*
محمد‌حسین تمدن جهرمی، اول دی سال ۱۳۰۴ در شهر جهرم استان فارس به دنیا آمد. او فرزند چهارم خانواده‌ای با هفت فرزند است.

پدرش زیاد روزنامه می‌خواند و از همان سال‌های کودکی، او را با روز‌نامه و کتاب و درس و مدرسه آشنا کرد. دوره دبستان را در مدرسه اسلامیه جهرم و دوره متوسطه را در مدرسه نمازی شیراز گذراند. کلاس‌های ۱۰ و ۱۱ را در دبیرستان شاهپور شیراز خواند و برای تحصیل در کلاس ۱۲ به دبیرستان ایرانشهر تهران آمد.
در دانشگاه، نخست طب می‌خواند، اما در همان آغاز کلاس‌ها، روزی حالش از دیدن منظره تالار تشریح بد شد و از آن روز دیگر به دانشکده پزشکی نرفت و برای ادامه تحصیل، حقوق را بر‌گزید. در سال ۱۳۲۱ به دانشکده حقوق و علوم سیاسی و علوم اقتصادی دانشگاه تهران وارد شد. از همان زمانی که در دانشکده حقوق مشغول بود، متون اقتصادی و به ویژه نوشته‌های اقتصاد‌دانان موسوم به دگر‌اندیش را می‌خواند، اما درس‌های اقتصادی دانشکده نظرش را جلب نمی‌کرد و رشته حقوق قضایی را بر‌گزید و تحصیلات سه ساله این رشته را در خرداد ۱۳۲۴ به پایان رساند. دکتر تمدن از آغاز دوران دانشجویی خود تا کودتای مرداد ۱۳۳۲ در حوزه‌های روشنفکری و مبارزات اجتماعی و سیاسی حضوری چشمگیر داشت. فهم دقیق نقاط قوت و ضعف مکاتب فکری، استقلال نظر، آزادگی و اتکا بر منطق، باعث شد که در این سال‌ها بر خلاف دیگر همفکران خود از دولت ملی پشتیبانی جدی کند.
دکتر تمدن پس از فراغت از تحصیل در رشته حقوق و گذراندن دوره کارآموزی وکالت، وکیل پایه یک داد‌گستری شد و افزون بر آن، به عنوان مشاور حقوقی و امور اجتماعی وزارت کار و مشاور حقوقی و اقتصادی وزارت کشاورزی منصوب شد. پس از راه‌اندازی دوره دکترا در دانشکده حقوق دانشگاه تهران، تصمیم به اخذ مدرک دکترا در این رشته گرفت. ایشان پس از قبولی در آزمون ورودی، روند معمول برای اخذ ۱۲ شهادت‌نامه از اساتید دانشکده برای تدوین رساله را آغاز کرد.
در این میان در آزمون ورود به مدرسه اقتصاد و علوم سیاسی لندن (ال‌اس‌ای) قبول شد و در سال ۱۳۳۹ برای گذراندن دوره‌ای یک‌ساله با عنوان «مدیریت اقتصادی و اجتماعی» راهی لندن شد. پس از پایان این دوره و پیش از آغاز تحصیل در مقطع دکترا، دوره دو‌ساله فوق‌لیسانس مدیریت دولتی دانشگاه لندن را در یک سال به پایان برد و افزون بر آن، دیپلم حقوق انگلیسی را نیز در سیتی‌کالج لندن دریافت کرد. ایشان دوره دکترای مطالعاتی خود را در حوزه اقتصاد و علوم سیاسی به پایان برد. عنوان رساله دکترای ایشان، «بررسی تطبیقی برنامه‌ریزی اقتصاد در فرانسه و یوگسلاوی» بود.
تحصیل و پژوهش دکتر تمدن در ال‌اس‌ای تا سال ۱۳۴۵ ادامه داشت. خود او در توصیف فعالیت‌های علمی خود در مدرسه اقتصاد لندن می‌گوید: «... کوشش نمودم علاوه بر اقتصاد، در کلاس‌ها و سمینار‌های مختلف مربوط به رشته‌های گوناگون از جمله علوم سیاسی، حقوق، جامعه‌‌شناسی، فلسفه و متدولوژی، روش علوم، روابط بین‌الملل، آمار و ریاضی، مدیریت دولتی، مدیریت کسب‌ و‌ کار و بررسی‌های تطبیقی از محضر استادانی چون پروفسور رابینز، دونس، فلپس، براون و پروفسور باور در اقتصاد، پروفسور اوکشات و رابسون در علوم سیاسی، پوپر و لاکاتوش در فلسفه و متدولوژی، پروفسور کان فرویند و پروفسور دسمیت در حقوق و پروفسور تیتموس و گلنر در جامعه‌شناسی بهره‌مند شوم».
ایشان پس از باز‌گشت به ایران، در سال ۱۳۴۵ به استخدام موسسه تحقیقات اقتصادی دانشگاه تهران به ریاست مرحوم دکتر حسین پیر‌نیا در‌آمد و مسوول بخش تحقیقات برنامه‌ریزی این موسسه شد. با پایه‌گذاری اولین دانشکده اقتصاد کشور در دانشگاه تهران در سال ۱۳۴۶ از سوی دکتر پیر‌نیا، دکتر تمدن کار خود را با عنوان دانشیار در این دانشکده آغاز کرد. یک سال بعد در ۱۳۴۷ با سیده فتانه میرکمالی ازدواج کرد.
ایشان در سال ۱۳۷۶ از کار در دانشگاه باز‌نشسته شد. در این میان، دکتر تمدن نزدیک به ۳۰ ماده درسی را تدریس کرده‌اند. دروسی که ایشان در دوره ۳۰ سال تدریس و ۲ سال پس از باز‌نشستگی در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا در دانشگاه‌های تهران، علامه طباطبایی، شهید بهشتی، تربیت مدرس، امام صادق و ... تدریس کرده‌اند، در پنج دسته زیر قرار می‌گیرند:
۱) مسائل روش، منطق و ویژگی‌های علوم اجتماعی و اقتصادی: دروسی همچون منطق علوم اجتماعی و روش علم اقتصاد در مقطع کار‌شناسی، منطق ریاضی و مبانی استقرا (مبانی منطق) در مقطع کار‌شناسی ارشد و متدولوژی اقتصاد در مقطع دکترا در این دسته قرار می‌گیرند. دکتر تمدن در درس مبانی استقرا، کتاب «منطق استقرا» نوشته شهید محمد‌باقر صدر را تدریس می‌کردند.
۲) مسائل تئوری اقتصاد: دروسی مانند اقتصاد خرد و کلان در مقطع کار‌شناسی، تجزیه و تحلیل اقتصادی در مقطع کار‌شناسی ارشد و اقتصاد بخش عمومی پیشرفته در مقطع دکترا و ... از این دسته‌اند. دکتر تمدن درس اقتصاد کلان را برای نخستین بار در دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران، معرفی و تدریس کردند و از این راه، مدل‌های IS-LM را برای اولین بار در متون فارسی وارد نمودند. افزون بر آن، یکی از مباحث مهم ارائه ‌شده از سوی دکتر تمدن در درس اقتصاد بخش عمومی پیشرفته در مقطع دکترا، «مکتب انتخاب عمومی» است که توسط ایشان به متون اقتصاد فارسی‌زبان وارد شد.
۳) اقتصاد، جامعه و تاریخ: دروسی چون روان‌شناسی اقتصادی و جامعه‌شناسی اقتصادی در مقطع کار‌شناسی و رابطه علم اقتصاد با دیگر رشته‌های علوم اجتماعی در قالب درس موضوعات انتخابی در مقطع دکترا در این دسته قرار می‌گیرند.
۴) علوم سیاسی: دروسی مانند سیاست و حکومت در کشور‌های باختری در مقطع کار‌شناسی علوم سیاسی، نظریات سیاسی معاصر در مقطع کار‌شناسی ارشد علوم سیاسی و اصول علم سیاست در این دسته جای می‌گیرند. دکتر تمدن، درس اصول علم سیاست را در موسسه «در راه حق» در قم برای نزدیک به صد نفر از طلاب علوم دینی تدریس کرده‌اند.
۵) حقوق: دروس حقوق تجارت در مقطع کار‌شناسی، حقوق بین‌الملل اقتصادی در مقطع کار‌شناسی ارشد و درس فلسفه حقوق از این دسته‌اند.
از جمله فعالیت‌های پژوهشی دکتر تمدن می‌توان بررسی «نظریه انتخاب عمومی، تحلیل اقتصادی سیاست در آمریکا»، «برنامه‌ریزی اقتصادی در ژاپن»، «بنگاه‌های عمومی در آلمان»، «سیاست‌های توسعه اقتصادی و اجتماعی جنوب ایتالیا» و... را نام برد. استاد دکتر تمدن در سال ۱۳۶۹ به عنوان استاد ممتاز دانشگاه تهران شناخته شد و از رییس‌جمهور وقت، لوح تقدیر دریافت کرد. او همچنین در سال ۱۳۸۵ به عنوان نخستین چهره ماندگار اقتصاد کشور انتخاب شد.
در جدول ۱ اطلاعات مربوط به برخی پایان‌نامه‌های مقاطع کار‌شناسی ارشد و دکترا در سال‌های گوناگون که دکتر تمدن استاد راهنمای آن‌ها بوده‌اند، آورده شده. همچنین در جدول ۲ نام برخی از مقالات منتشر‌شده و منتشر‌نشده دکتر تمدن آمده است.